فرهنگ مهروش
 
 

     سیاستگذاریهای امتحانات و ارزشیابی                                                                                           

 

امتحان تنها سنجش تحصیلی، و تنها کارکردش نمره نیست. پیش از هر چیز، آموزش هنجارهای تحصیل صحیح است. مدرسی که از محفوظات می‌پرسد، نگرش دانشجو را نسبت به اصل علم دچار اختلال خواهد کرد. نوع فهم دانشجو، بستگی به نوع ارزشیابی دارد. امتحان ضعیف تنها دانشجویان را به حق یا ناحق می‌سنجد. امتحان مطلوب، وی را می‌آموزاند. امتحان ایده‌آل، برای مدرس هم آموزنده است و سبب می‌شود همگی به رشد رسند. امتحان باید چنان باشد که فعالیت دانشجو را در خلال مدتی طولانی بنمایاند، نه مطالعات او را در یک شب. برای برخی امتحان من ساده‌ترین، و برای برخی سخت‌ترین است و در هر حال، هیچ یک استرس شب امتحان را تجربه نخواهند کرد؛ اولا، از طریق امتحان ماهانه و میان‌ترم که معمولا در منزل بدان پاسخ می‌گویند، با شیوۀ پرسشها آشنا شده‌اند؛ ثانیا، توجه به فعالیتهای کلاسی و معیارهای دیگر، تا حد زیادی به آنها می‌قبولاند که امتحان پایان‌ترم تعیین کننده‌ترین عامل در نمرۀ قبولی آنها نیست. کارکرد دیگر امتحان، فهماندن این نکته به دانشجوست که کجاها هیچ نمی‌داند، بنا بر این باید نمره را دقیق داد. در مقام کمرنگ کردن کارکرد تنبیهی امتحان در ضمن پابندی به این روش، می‌کوشم معیارهای کاملا مشخصی برای نمره و ارفاق داشته باشم و به دانشجو نیز نمرۀ دقیق و میزان و معیار ارفاق را اعلام کنم.

«دیدگاههای کلی من در زمینۀ آموزش»، بند چهارم از بخش پ

 

 

استراتژیهای من در امتحانات

 

  مقدمه

1ـ1ـ         منابع تجربۀ من در تدوین استراتژیهای امتحان

1ـ1ـ1ـ                  مباحث علمی مطرح در روانشناسی تربیتی در ذیل عنوان «سنجش و ارزیابی»، همچون:

1ـ1ـ1ـ1ـ  تأکید بر عنصر فهم و رشد تفکر نقاد

1ـ1ـ1ـ2ـ  لزوم اعتلای سطح شناخت (یادگرفتن، فهم روابط ظاهری، به کار بستن، ارجاع به مبانی، نقادی)

1ـ1ـ1ـ3ـ  محاسبۀ ضریب دشواری سؤالات و تطبیق سؤالات استاندارد با فضای محیط بر پایۀ آن

1ـ1ـ2ـ                  سیستم دانشگاه امام صادق (ع)

1ـ1ـ2ـ1ـ  امتحانهای شهری (ماهانه) و امتحان میان ترم

1ـ1ـ2ـ2ـ  اصل وجود نمرات منفی

1ـ1ـ2ـ3ـ  نمره برای مباحثه

1ـ1ـ2ـ4ـ  نظرسنجی آموزشی (امتحان مدرس)

1ـ1ـ3ـ                  تجربۀ کلاسداری استادان بزرگ در طول تحصیل

1ـ1ـ3ـ1ـ  تدریس بر مبنای برنامۀ زمان‌بندی: دکتر پاکتچی

1ـ1ـ3ـ2ـ  تدریس بر مبنای طرح درس: دکتر ایوبی

1ـ1ـ3ـ3ـ  تکثیر نکات مهم درسی و ارایۀ هفتگی در یک برگه به دانشجویان: دکتر دهقانی

1ـ1ـ3ـ4ـ  توجه به اهمیت سؤالات در کلاس: حضرت امام خمینی (ره)، آیت الله عمید زنجانی و دکتر عادل آذر

1ـ1ـ3ـ5ـ  سؤالات مفهومی در امتحانات: دکتر پاکتچی، حجةالاسلام دکتر مصطفوی

1ـ1ـ3ـ6ـ  کارکرد امتحان: حجة الاسلام دکتر رجحان و دوستم آقای دکتر عندلیبی

1ـ1ـ4ـ                  تجربیات شخصی

1ـ1ـ4ـ1ـ  اعطای نمره به طراحی سؤالات دانشجویان در آخر هر جلسه

1ـ1ـ4ـ2ـ  سنجش دانشجو بر پایۀ سوابق وی و ارزیابی میزان رشدش، نه سنجش با دیگران

1ـ1ـ4ـ3ـ  روشهای رایج در دانشگاه امام صادق (ع)، سختگیریهایش برای حفظ حرمت قانون، و بازنگریهای من

1ـ2ـ         مبانی

1ـ2ـ1ـ                  امتحان، مدرس را هم می‌سنجد.

1ـ2ـ2ـ                  درسی که برای امتحانش بتوان یک شبه خواند و نمره آورد، درست تدریس نشده است.

1ـ2ـ3ـ                  درسی که از یاد برود، محفوظات بوده است، و نه درس.

1ـ2ـ4ـ                  نگرش دانشجو به علم، صد در صد متأثر از نوع امتحان و ارزیابی ماست.

1ـ2ـ5ـ                  انواع امتحان

1ـ2ـ5ـ1ـ  امتحان معمولی تنها می‌سنجد.

1ـ2ـ5ـ2ـ  امتحان متعالی به دانشجو ضمن امتحان آموزش هم می‌دهد.

1ـ2ـ5ـ3ـ  امتحان اعلی به مدرس هم می‌آموزاند.

1ـ2ـ6ـ                  لزوم تأکید بر بُعد تربیتی درس

1ـ2ـ6ـ1ـ  لزوم آموزش وجدان کاری و انضباط اجتماعی

1ـ2ـ6ـ2ـ  به طور کلی تأکید بر بعد عاطفی درس و احساس مسئولیت یافتن در ازای علم

1ـ2ـ6ـ3ـ  نفی روحیۀ باری به هر جهت بودن و همه چیز را شوخی و مسخره گرفتن

1ـ2ـ6ـ4ـ  تأکید بر عنصر عشق و علاقه در علم آموزی و لزوم تربیت فرد علاقه‌مند به ٢ واحد، نه همۀ درسها

1ـ2ـ6ـ5ـ  لزوم پرهیز از تربیت بچه مثبتها

1ـ2ـ6ـ5ـ1ـ نفی روحیۀ «درس برای نمره»

1ـ2ـ6ـ5ـ2ـ نفی رونویسیهای نامفهوم

  استراتژیها در طرح سؤال (در توضیحات بالای برگه‌های امتحانی طول ترم، همیشه به دانشجو اعلام می‌شوند)

2ـ1ـ         تأکید بر عنصر فهم و درک، نه صرف رونویسی

2ـ2ـ         تأکید بر معیارهای کیفی سنجش، و نه معیارهای کمی

2ـ3ـ         سؤال باید دانشجو را به چالش بکشد و او را به فکر واداراد.

2ـ4ـ         سؤال باید گونه‌ای طرح شود که بر اصول تربیتی درس، تأکید رود:

2ـ4ـ1ـ                  تشویق به وفق یافتن با استانداردها، و نه تلاش برای برساختن استاندارد(؟!)های جدید فردی

2ـ4ـ2ـ                  تشویق به انضباط علمی و آموزش اصول نگارش (نگارش یک دانشجو و فرد عامی باید فرق کند).

2ـ4ـ3ـ                  ترویج بی‌طرفی علمی و دوری از تعصب

2ـ4ـ4ـ                  ترویج پرهیز از بسته‌های جوابهای از قبل آماده، کوته‌فکری و ساده‌اندیشی

2ـ4ـ5ـ                  دوری از تقلب و کارهای کثیفی از این دست که در شأن دانشجو نیست.

  استراتژیها در ارایۀ امتحان

3ـ1ـ         برنامه‌ریزی برای کاهش استرس

3ـ1ـ1ـ                  از طریق کثرت تعداد آزمونها و آشنا شدن دانشجویان با ماهیت آن

3ـ1ـ2ـ                  تعدد بخشیدن به عوامل مؤثر در نمره

3ـ1ـ3ـ                  ایجاد فضا برای ارتباط خارج از کلاس (وقت ملاقات، ایمیل، حضور در کلاسها بعد از درس و نرفتن به دفتر...)

3ـ1ـ4ـ                  تعریف ابتکاری نمرۀ رسمی، در برابر نمرۀ واقعی (بعدا توضیح داده خواهد شد)

3ـ2ـ         تشویق به تأمل

3ـ2ـ1ـ                  طولانی کردن زمان امتحان، به منظور ایجاد وقت بیشتر برای تأمل

3ـ2ـ2ـ                  معمولا، طرح تعداد زیادی سؤال اختیاری (گاه با تعیین سؤالات انتخابی، گاه با تعیین مجموع بارم)

3ـ2ـ3ـ                  استفاده از روش کتاب باز برای تشویق دانشجو به مطالعه، حتی در وقت امتحان و نوشتن

3ـ2ـ4ـ                  تشویق دانشجو به مشورت برای هر سؤال با دیگران (بر عکس سیستمهای بسته و فردی)

3ـ3ـ         توجه به مشکلات دانشجو در زمان امتحان، مثل تعیین وقت بیشتر برای پاسخ (با توجه به ضعف قانون امتحانهای همزمان)

3ـ4ـ         توضیح:  امتحانهای طول دوره، به صورت تشریحی است. بجز امتحان پایان ترم، در سایر موارد پاسخگویی به پرسشها در منزل، و در ظرف مدت یک هفته انجام خواهد گرفت. در این پرسشها ذهن دانشجو به چالش کشیده، و از وی تحلیل مطالبه خواهد شد. در امتحانات طول دوره، همراه با برگۀ امتحانی، دیدگاههای دانشجو نیز نقد می‌شود. دانشجو تنها در جلسه بعد، پاسخ مکتوب خود را به نقدها باز می‌گرداند. پرسشها به گونه‌ای طراحی خواهند شد که مطالعات شب امتحانی کارساز نباشند و تلاش درسی دراز مدت دانشجو در خلال تحصیل نمایانده شود. در همۀ امتحانات قوۀ تحلیل، ذهن نقاد، توانایی در نگارش علمی و در نهایت، التفات وی به تفاوت میان بیان علمی و غیرعلمی مطالب و به بیانی گویاتر، میزان هماهنگی دانشجو با اهداف تعریف شده در آموزش درس با امتحانهای مختلف کشف می‌شود. بجز امتحان پایان نیمسال که از ضوابط اداره امتحانات پیروی خواهد کرد، شرکت در امتحانهای دیگر برای او اختیاری خواهد بود. بدین سان، هدف از نمره دادن به برگه‌های امتحانی، تنها به دست دادن برآوردی از وضعیت تحصیلی دانشجو به خود او خواهد بود. کاربرد هر گونه کتاب یا جزوه، هر گونه مشورت، یا هر کاری دیگر از این قبیل در هنگام امتحانات طول دوره مجاز است. در مواردی که مشاهده شود کسی مطلبی را نوشته است که خود به درستی از معنایش آگاه نیست، یا رونویسی ناقص و نامفهومی را بدون افزودن تحلیل خویش در میان آورده، یا قولی را به خطا به کسی نسبت داده، از آنجا که این کار سرسری و غیر مسئولانه در بر دارنده هیچ سودی برای وی نیست و گونه‌ای توهین به مدرس است، برگۀ وی تصحیح نخواهد شد. در برابر، دانشجویان نیز اخلاقاً موظفند از انتقاد علمی و ارزشیابی مدرس فرونگذارند. افزون بر دو نوبت امتحان، در هر جلسه نمونه‌هایی از پرسشهای امتحانی به دانشجویان ارایه خواهد شد؛ باشد که بهتر بتوانند برای امتحان پایانی با نحوۀ طرح پرسشها تفاهم یابند و میزان درک خویش را از کلاس نیز محک بزنند.

 

  استراتژیها در تصحیح برگۀ امتحانی

4ـ1ـ         لزوم موشکافی، به منظور فهماندن نمرۀ واقعی دانشجو به وی (امتحان غیر دقیق، از جهل ضعیفان پرده برنمی‌دارد)

4ـ2ـ         اصل کلی:

4ـ2ـ1ـ                  مطلبی که درست بیان نشود، درست و علمی فهم نشده است.

4ـ2ـ2ـ                  بیان مطالب علمی به زبان افراد غیر آکادمیک و اهل مطالعۀ عمومی، مقبول نیست.

4ـ3ـ         توجه به انضباط ظاهری، خوش‌خطی و طبقه‌بندی مطالب در ارایه

4ـ4ـ         توجه به میزان پرهیز دانشجو از «بسته‌های جواب آماده»:

4ـ4ـ1ـ                  حرفهای کلیشه‌ای

4ـ4ـ2ـ                  توضیحات بی‌ملاک و صفحه پرکن

4ـ4ـ3ـ                  تقلبها (که باز نوعی تکرار حرفهای دیگران است)

4ـ5ـ         توجه به مبانی نگارش علمی

4ـ5ـ1ـ                  اصول نگارش «پاراگراف»

4ـ5ـ2ـ                  رعایت علائم نگارشی (سجاوندی)

4ـ5ـ3ـ                  فهم صحیح منابع و دقت در پذیرش مسئولیت ارجاع به مراجع، یادکردها، نقل قولها...

4ـ5ـ4ـ                  صحت مطالب

4ـ5ـ5ـ                  استدلالی بودن مطالب و سیر منطقی استدلالها

4ـ5ـ6ـ                  نپرداختن به مطالب غیر ضروری

4ـ5ـ7ـ                  اختصاص صحیح حجم به بخشهای مختلف مطالب

4ـ5ـ8ـ                  نوآوریها

  استراتژیها در بازنگری (امتحانهای طول ترم، با روشی خاص بازنگری می‌شوند)

5ـ1ـ         فرصت دادن به دانشجو برای رفع اشکالات، و سنجش میزان استقبال او از این فرصت (در امتحانات طول ترم)

5ـ2ـ         توجه به میزان پیشرفت دانشجو در خلال مدت تحصیل

5ـ3ـ         تلاش برای برقراری ارتباط عاطفی موفق‌تر با دانشجو از خلال این رفت و آمد برگه‌ها

  استراتژیها در ارفاق و تنبیه

6ـ1ـ         اصول

6ـ1ـ1ـ                  لزوم تعیین مقدار دقیق ارفاق و تنبیه:

6ـ1ـ1ـ1ـ  ارفاق نباید به نحوی باشد که سبب شود آگاهی دانشجو از سطح علمی واقعیش کاستی پذیرد.

6ـ1ـ1ـ2ـ  ارفاق نباید در دانشجو ایجاد غرور کاذب کند.

6ـ1ـ1ـ3ـ  تنبیه نباید چنان بی‌حساب باشد که دانشجو با نظر به آن از تواناییهای خود ناامید شود.

6ـ1ـ2ـ                  لزوم مشخص بودن معیار

6ـ1ـ3ـ                  تنبیه وقتی جایز است که تذکرات جدی و متعدد فراموش شده باشد (در اغلب موارد، اکتفا به تذکر).

6ـ1ـ4ـ                  تنبیه تنها وقتی صورت می‌گیرد که اصول اخلاقی ـ تربیتی درس خدشه‌دار شود.

6ـ2ـ         معیارهای ارفاق:

6ـ2ـ1ـ                  رعایت شئون دانشوری

6ـ2ـ2ـ                  جدید العهد بودن با مدرس

6ـ2ـ3ـ                  سوابق درخشان (کسب هدیۀ پژوهشی پایان دوره)

6ـ2ـ4ـ                  جهش ناگهانی و به خود آمدن

6ـ2ـ5ـ                  رعایت قواعد مطلوب

6ـ2ـ5ـ1ـ  معیارهای انضباطی نگارش

6ـ2ـ5ـ2ـ  چرکنویس منظم و اصولی

6ـ2ـ5ـ3ـ  طبقه‌بندیها

6ـ2ـ5ـ4ـ  وضوح و صراحت جواب

6ـ2ـ5ـ5ـ  اعتراف به جهل...

6ـ2ـ6ـ                  موارد خاص

6ـ2ـ6ـ1ـ  نمونه‌ها: بیماریهای خود فرد یا نزدیکان درجۀ اول...

6ـ2ـ6ـ2ـ  نکته: در برخی موارد (مثل بیماری افسردگی)، سبب ارفاق به شخص در قالب دیگری اعلام می‌شود.

6ـ2ـ7ـ                  ضریب دشواری پرسشها

6ـ2ـ7ـ1ـ  در قالب «ارفاق» به دانشجو اعلام می‌شود تا نقض غرض نشود و دانشجو نپندارد حق اوست.

6ـ2ـ7ـ2ـ  هدف از آن، تطبیق یک امتحان استاندارد، با شرایط خاص بومی است.

6ـ2ـ7ـ3ـ  حاصل ضرب هر عددی در صفر، صفر است! (به نمرات زیر ١ تعلق نمی‌گیرد).

6ـ3ـ         معیارهای تنبیه

6ـ3ـ1ـ                  حضور نیافتن در کلاسهای جبرانی درس و جلسات اول و آخر ترم

6ـ3ـ2ـ                  به تعطیلی کشاندن کلاس درس در هماهنگی با دیگر دانشجویان

6ـ3ـ3ـ                  تقلب در امتحانات

6ـ3ـ4ـ                  غلط املایی

6ـ3ـ5ـ                  نوشتن جملات یاوه و مهمل تنها برای پر کردن صفحه

6ـ3ـ6ـ                  پابند نبودن به اخلاق دانشوری، در زمینه‌های:

6ـ3ـ6ـ1ـ  آرایش عرفی ظاهر (با دمپایی کلاس آمدن، جوراب نپوشیدن، آرایشهای زننده و مبتذل و خلاف شأن دانشگاه...)

6ـ3ـ6ـ2ـ  صحبت کردن یا نگارش بی‌ادبانه و خلاف شأن دانشوران

6ـ3ـ6ـ3ـ  مطالبۀ نمره و گرفتن وقت مدرس به صحبت در بارۀ اموری از این دست در گاه و بیگاه

6ـ3ـ6ـ4ـ  ایجاد مزاحمت برای حریم خصوصی مدرس در منزل برای کسب نمره

6ـ3ـ7ـ                  شکست حریم و تقدس کلاس

6ـ3ـ7ـ1ـ  موبایل روشن

6ـ3ـ7ـ2ـ  مزاحمت برای کلاس ضمن تدریس

6ـ3ـ7ـ3ـ  توهین به دانشجویانی که در آخر وقت سؤال می پرسند...

 

 

راهنمای پایگاه آخرین صفحات به روز شده