برنامه تدريس «فلسفۀ پیش دانشگاهی»

مقطع تحصيلي: کارشناسي الاهيات

مدرس: فرهنگ مهروش

سازمان: دانشگاه آزاد اسلامي (واحد آزادشهر) ـ گروه الاهيات

زمان: نيمسال تحصيلي اول 1384ـ 1385

آدرس الکترونيکي مدرس: F.Mehrvash@cgie.org.ir

ساعت ملاقات (با هماهنگی): سه شنبه‌ها، 30/ 17 ـ 30/ 18

 

 

 

 

1ـ     اهداف آموزشي (که در پايان دوره بايد حاصل شده باشد):

1ـ1ـ        آشنایی با مفهوم فلسفه

1ـ2ـ        آشنایی با شاخه‌های مهم دانش فلسفه

1ـ3ـ        دریافتن تفاوت نگرش فلسفی با نگرش علمی و شهودی

 

2ـ     آرمانهاي آموزشي (که علاقه‌مندان بايد بدان دست يابند):

2ـ1ـ        رسیدن به درکی از چگونگی حضور و تأثیر فلسفه در جریان زندگی و تمدن بشر

 

3ـ     شيوه تدريس: با توجه به مقدماتی بودن این درس و محدودیتهای زمانی، بنا بر آن نیست که با مکتبی خاص از مکاتب متنوع فلسفی آشنایی حاصل کنیم. به نظر بهتر می‌نماید که بدون آن که متعرض آرای یک مکتب خاص فلسفی، اعم از فلسفه‌های اسلامی یا غربی گردیم، نخست معنا و کاربرد دانش فلسفه را دریابیم. در تدارک این منظور، مدرس جلساتی را نخست به بحث در بارۀ نمونه‌هایی از پرسش فلسفی، تفاوت نگرش و زاویۀ دید یک فیلسوف با یک عالم تجربی و یک عارف و ماند آن خواهد گذراند. بخش دوم دوره به سخن از چهار شاخۀ اصلی دانش فلسفه در عصر کنونی اختصاص یافته، و در نهایت، آخرین قسمت بحث را تأثیر فلسفه بر تمدن بشری اشغال خواهد کرد.

به تناسب هر قسمت از مباحث، جداگانه منابعی معرفی خواهد شد که خواندن آنها برای رسیدن به اهداف و آرمانهای دوره ضروری است.

4ـ     آيين حضور درس: حضور درس الزامي نيست؛ اجازه گرفتن در هنگام ورود و خروج، يا براي غيبت مرسوم نخواهد بود؛ مستمعان آزاد، براي حضور تا آنجا که به مدرس مربوط است، منعي ندارند؛ در تمام مدت تدريس هيچ کس حق ايجاد مزاحمت براي درس را نخواهد داشت و در موارد بسيار ضروري، لازم است فقط با مدير محترم اداره امور کلاسها هماهنگ، و از مراجعه شخصي خودداري شود. کلاس تنها در تعطيلات رسمي داير نخواهد گشت و در ساير ايام، بدون در نظر داشتن عرف عمومي، هر گاه غيبت دانشجويان اسباب اخلالي در درس فراهم آورد، به شدت (با کسر 5 نمره از نمره کل درس به ازاي هر جلسه) برخورد خواهد شد. مدت کلاسها در ایام ماه مبارک رمضان 80 دقیقه، و در دیگر ایام، 100 دقیقۀ کامل است.

 

5ـ     ارزشيابي:

5ـ1ـ  تاريخ امتحانها در جدول صفحۀ بعد (تیتر شمارۀ 7 طرح درس) اعلام شده است.

5ـ2ـ  نحوه امتحانها: امتحانها به صورت تشريحي است. بجز امتحان پايان ترم، در ساير موارد پاسخگويي به پرسشها در منزل، و در ظرف مدت يک هفته انجام خواهد گرفت. در اين پرسشها ذهن دانشجو به چالش کشيده، و از وي تحليل مطالبه خواهد شد. در نخستين امتحان، همراه با برگة امتحاني، ديدگاههاي دانشجو نيز نقد مي‌شود. دانشجو تنها در جلسه بعد، پاسخ مکتوب خود را به نقدها باز مي‌گرداند. پرسشها به گونه‌اي طراحي خواهند شد که مطالعات شب امتحاني کارساز نباشند و تلاش درسي دراز مدت دانشجو در خلال تحصيل نمايانده شود. نمرة کل دانشجو بر پاية نمرات وي در طول نيمسال محاسبه نمي‌گردد؛ بلکه قوه تحليل، ذهن نقاد، توانايي در نگارش علمي و در نهايت، التفات وي به تفاوت ميان بيان علمي و غيرعلمي مطالب و به بياني گوياتر، ميزان هماهنگي دانشجو با اهداف تعريف شده در آموزش درس با امتحانهاي مختلف کشف مي‌شود. بجز امتحان پايان نيمسال که از ضوابط اداره امتحانات پيروي خواهد کرد، شرکت در امتحانهاي ديگر براي او اختياري خواهد بود. بدين سان، هدف از نمره دادن به برگه‌هاي امتحاني، تنها به دست دادن برآوردي از وضعيت تحصيلي دانشجو به خود او خواهد بود. کاربرد هر گونه کتاب يا جزوه، هر گونه مشورت، يا هر کاري ديگر از اين قبيل در هنگام امتحان مجاز است. در مواردي که مشاهده شود کسي مطلبي را نوشته است که خود به درستي از معنايش آگاه نيست، يا رونويسي ناقص و نامفهومي را بدون افزودن تحليل خويش در ميان آورده، يا قولي را به خطا به کسي نسبت داده، از آنجا که اين کار سرسري و غير مسئولانه در بر دارنده هيچ سودي براي وي نيست و گونه‌اي توهين به مدرس است، برگة وي تصحيح نخواهد شد. در برابر، دانشجويان نيز اخلاقاً موظفند از انتقاد علمي و ارزشيابي مدرس فرونگذارند. افزون بر دو نوبت امتحان، در سومین جلسۀ باقی مانده تا آخر دوره (اعلام شده در جدول زمان‌بندی (تیتر شمارۀ 7 طرح درس))، نمونه‌هایی از پرسشهای امتحانی به دانشجویان ارایه خواهد شد؛ باشد که بهتر بتوانند برای امتحان پایانی با نحوۀ طرح پرسشها تفاهم یابند.

5ـ3ـ  بارم نمره‌ها:

5ـ3ـ1ـ              نمره‌هاي اصلي: امتحان پايان ترم: 80 نمره، رعايت شئون دانشوري: 20 نمره [جمعا 100 نمره].

5ـ3ـ2ـ              نمره‌های ارفاقی: امتحان ماهانه: 2۰ نمره، امتحان ميان ترم: 30 نمره، حضور فعال و پرسشگری در کلاس، یا هر کار دیگری که زمینه‌ساز مطالعۀ مدرس و آگاهیش از نقاط ضعف خود شود: 10 نمره، ارتباط خارج از کلاس با مدرس: 10 نمره، کار مطالعاتی: 20 نمره.

نمره‌ها بر مبناي 100 محاسبه خواهد شد. مراد از رعايت شئون دانشوري، آموختن شيوه بحث و انتقاد صريح و بي‌تملق در عين رعايت احترام، دوري جستن از شيوه‌هاي بيان عوامانه و غير علمي مباحث، دوري جستن از کارهاي بي‌ضابطه و نگرشهاي سرسري به مسايل، و بي‌دقتي در زمينه مطالب اعلام شده در باره درس، امتحان، محل برگزاري درس و هر امري مانند آنهاست. کار مطالعاتي دانشجو نيز، مي‌تواند نگارش يک برگه تحقيقاتي (در حدود 400 ـ 800 کلمه)، ترجمه يک متن لاتين يا عربي (با حجمي در حدود 3000 کلمه) و خلاصه‌اي (در حدود 2000 کلمه) از يک مقاله يا بخشي از کتابي (با حجمي در حدود 100 صفحه باشد). در هر مورد، بهتر است نخست با مدرس نيز مشورت به انجام رسد. بجز اينها موضوعهاي ديگري نيز در سطور بعد پيشنهاد شده است. از پيشنهادهاي دوستان هم استقبال خواهد شد.

6ـ     کار مطالعاتي: هدف از کار مطالعاتي، ايجاد زمينه براي تلاش علاقه‌مندان در آموختن نگارش علمي، به کار بردن صحيح و استاندارد اصطلاحات و تمرين تحقيق است. پاسخ به هر گونه پرسشي در باره کار مطالعاتي، تنها از طريق تماس الکتروني (ايميل)، و یا ملاقات با هماهنگی قبلی در ساعت معین  پي گرفته خواهد شد.

محورهای پيشنهادي براي کار مطالعاتي: ترجمۀ مقالات “Epistemology”, “Aestatics”, “Philosophy, Western”, “Metaphisics”, “Ethics” از دائرةالمعارف اینکارتا، تلخیص کتاب مسئلۀ شناخت شهید مطهری،‌ تلخیص دلایل غزالی در احیاء علوم الدین و تهافت الفلاسفه در مخالفت با نگرش فلسفی و کار و بار فیلسوفان، ویژگیهای یک پژوهش علمی، ویژگیهای دوران مدرن، ضرورت بحث از متافیزیک در دوران معاصر، تفاوتهای نگرش انسان سنتی به هستی با انسان مدرن.

 

7ـ     برنامه زمان‌بندي:

 

 

 

8ـ     منابع:

8ـ1ـ  توضيحات:

8ـ1ـ1ـ   منابع براي مطالعه علاقه‌مندان معرفي شده‌اند و به طبع حجم منابع بسيار بيش از اينهاست.

8ـ1ـ2ـ   حجم قابل توجهي از منابع در کتابخانه دانشگاه آزاد اسلامي واحد آزادشهر به صورت نسخه کاغذي يا ديجيتال موجود است.

8ـ1ـ3ـ   کار مطالعاتي دانشجويان، ترجيحا در ارتباط با همين منابع تعريف خواهد شد.

8ـ1ـ4ـ   افزون بر اينها، به تناسب موضوعات جزيي‌تر، همواره منابعي نيز در کلاس معرفي مي‌گردد.

 

8ـ2ـ  معرفي منابع:

8ـ2ـ1ـ              کتابها و مقالات فارسي و عربي:

استیس، والتر ترنس، دین و نگرش نوین، ترجمۀ احمدرضا جلیلی، تهران، حکمت؛ 1377ش؛ پاپکین، ریچارد/ و آروم استرول، کلیات فلسفه، ترجمۀ سید جلال الدین مجتبوی،‌تهران، حکمت، 1370ش؛ خاتمی، محمد، از دنیای شهر تا شهر  دنیا، تهران، نی، 1376ش؛ دورانت،‌ویل، تاریخ فلسفه، ترجمۀ عباس زریاب، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی؛ همو، لذات فلسفه، ترجمۀ عباس زریاب خویی، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1376ش؛ سروش، عبدالکریم، علم چیست، فلسفه چیست، تهران، صراط، 1371ش؛ شیروانی، علی، دروس فلسفه، قم، قدس، 1374ش؛ فروغی،‌ محمد علی، سیر حکمت در اروپا، تهران، زوار، 1375ش؛ کاپلستون، فردریک، تاریخ فلسفه، ترجمۀ داریوش آشوری و دیگران، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی؛ مطهری، مرتضی، آشنایی با علوم اسلامی (جلد اول: منطق، فلسفه)، تهران، صدرا؛

 

8ـ2ـ2ـ   کتابها و مقالات لاتين:

 

“Philosophy”, Enc. Britannica; Pojman, L. P., The Theory of Knoledge, Belmont, Wadsworth Publishing Co., 1993; Singer, P., The campanion to Ethics, Blackwell, 1997; The Routledge Encyclopaedia of Philosophy, digital version; W. Montgomery Watt, Islamic philosophy and theology, Edinburgh, Edinburgh U. Press, 1962;

 

8ـ2ـ3ـ   منابع اينترنتي (مراجعه به اين سايتها براي آگاهي از برخي گونه‌هاي آموزش فلسفه، منابع جديد و استانداردهاي تدريس آن در دانشگاههاي خارجي توصيه مي‌شود):

 

“راهنمای فلسفه در اینترنت”, http://www.vivaphilosophy.com/ir; “روابط حكمت اشراق وفلسفه ايران باستان”, http:// www.parsi-l.com/weblog/archives/2005/04/uuoeuuau_oeuoeo.html; “فلسفه را مردمی کنیم”, http://www. rahetudeh.com/rahetude/Masaele-Teorik/HTML/falsafe/aghaz.html; “فلسفه وعلم ومقدمه‌اي بر فلسفه انتخاب”, http://book01.blogspot.com/; “فلسفۀ اخلاق شهید مطهری”, http://www.motahari.org/asaar/books/download /71/book.zip; “مفهوم فلسفه در اسلام”, www.ephilosophy.ws/persain/phil/islamic.htm.

 

 

 

 

فلسفۀ پیش دانشگاهی

جلسۀ دوم: معنای فلسفه

14/ 7/ 1384

 

1ـ                  کلیات .................................................................................. 30 دقیقه

1ـ1ـ         ریشه‌شناسی

1ـ2ـ         کاربردهای عمومی

1ـ2ـ1ـ                  مثالها

1ـ2ـ1ـ1ـ    فلسفۀ فلان کار چیست؟

1ـ2ـ1ـ2ـ    فلسفه‌بافی نکن!

1ـ2ـ1ـ3ـ    کارهایش با فلسفۀ وجودی سازمان ما مغایرت دارد.

1ـ2ـ2ـ                  بینشهای عموم در بارۀ فلسفه

1ـ2ـ2ـ1ـ    فلسفه امری پیچیده و دست نیافتنی است.

1ـ2ـ2ـ2ـ    فلاسفه بیکارند و بیش از حد به هر مسئله‌ای توجه می‌کنند.

1ـ3ـ         تعریف فلسفه

1ـ3ـ1ـ                  تعریف کلی: دانش بحث عقلی و نقادانه در بارۀ اصول و مبانی امور

1ـ3ـ2ـ                  لزوم توجه به تحولات تاریخی معنا و مصداق دانش فلسفه

1ـ3ـ3ـ                  شاخه‌های کنونی فلسفه:

1ـ3ـ3ـ1ـ    متافیزیک، معرفت شناسی، اخلاق و زیبایی‌شناسی

1ـ3ـ3ـ2ـ    «فلسفه‌های مضاف»

2ـ                  کار مهم فیلسوفان ................................................................... 60 دقیقه

2ـ1ـ         آیا فیلسوف بودن کار است؟ نه.

2ـ1ـ1ـ                  مثال از برخی مشاغل فیلسوفان

2ـ1ـ1ـ1ـ    برخی فلاسفه شغلهای دانشگاهی داشته، آموزگار بوده‌اند (ارسطو، دکارت، کانت...).

2ـ1ـ1ـ2ـ    برخی پزشک بوده‌اند (جان لاک).

2ـ1ـ1ـ3ـ    برخی سیاستمدار و روزنامه‌نگار بوده‌اند (جان استورات میل).

2ـ1ـ1ـ4ـ    برخی شغل آزاد داشته‌اند (اسپینوزا: عدسی عینک می‌تراشید).

2ـ1ـ2ـ                  برخی فیلسوفان مشاغل پرتنش داشته، برخی دیگر در آرامش به سر برده‌اند.

2ـ1ـ3ـ                  جمع‌بندی: می‌توان در هر حال فیلسوف بود.

2ـ2ـ         فیلسوف بودن، یعنی انجام چه کاری؟

2ـ2ـ1ـ                  مثال

2ـ2ـ1ـ1ـ    فرار نکردن سقراط از زندان

2ـ2ـ1ـ2ـ    دفاعیات سقراط در محاکمه‌اش از روش خویش

2ـ2ـ2ـ                  رفتارهای فیلسوفانه

2ـ2ـ2ـ1ـ    نقادی

2ـ2ـ2ـ2ـ    نپذیرفتن سادۀ همه چیز

2ـ2ـ2ـ3ـ    تلاش برای یافتن دلایل کارها

2ـ2ـ3ـ                  تفاوت فیلسوفان با انسانهای عادی

2ـ2ـ3ـ1ـ    عوام الناس ندانسته و گاه احساساتی هر چیزی را که بشنوند می‌پذیرند

2ـ2ـ3ـ2ـ    عوام پیش‌فرضهایی برای رفتار خویش دارند،‌هرچند آنها را نمی‌شناسند.

2ـ2ـ3ـ3ـ    عوام از درستی پیش فرضهای خویش در کارها آگاه نبوده، ناخودآگاه رفتار می‌کند.

2ـ2ـ3ـ4ـ     در بسیاری موارد عوام رفتاری تناقض آلود و مبتنی بر دو مبنای متناقض بروز می‌دهند.

3ـ                  بحث آزاد: آیا فیلسوف بودن مفید است؟ ........................................ 10 دقیقه

 

 

منابع بحث: پاپکین، ریچارد، کلیات فلسفه، ترجمۀ جلال الدین مجتبوی، تهران، حکمت،‌1370ش، فصل اول: «فلسفه چیست» (ص 1ـ7)؛ دورانت، ویل، لذات فلسفه، ترجمۀ عباس زریاب خویی، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1376ش؛ گوارديني، رومانو، مرگ سقراط، تفسير چهار رسالة افلاطون، ترجمة محمد حسن لطفي تهران، طرح نو، 1376ش؛ نیز:

“Philisophy, Western”,  Enc. Encarta.

 

 

فلسفۀ پیش دانشگاهی

جلسۀ سوم: چند نمونه از پرسشهای فلسفی

21/ 7/ 1384

فرارسیدن ماه مبارک رمضان تهنیت باد ـ با آرزوی قبولی طاعات و عبادات.

 

 

 

1ـ                       مروری بر مباحث گذشته ...................................... 20 دقیقه

1ـ1ـ      فلسفه: دانش بحث عقلی و نقادانه در بارۀ اصول و مبانی امور

1ـ2ـ      شاخه‌های کنونی فلسفه: متافیزیک، معرفت شناسی، اخلاق و زیبایی‌شناسی

1ـ3ـ      ویژگیهای یک فیلسوف

1ـ3ـ1ـ             نقادی

1ـ3ـ2ـ             نپذیرفتن سادۀ همه چیز

1ـ3ـ3ـ             تلاش برای یافتن دلایل کارها

1ـ4ـ      تفاوتهای فیلسوفان با مردم عادی

1ـ4ـ1ـ             برای فیلسوف بودن و فلسفی نگریستن، حتی تحصیل فلسفه هم لازم نیست.

1ـ4ـ2ـ             عوام الناس ندانسته و گاه احساساتی هر چیزی را که بشنوند می‌پذیرند

1ـ4ـ3ـ             عوام پیش‌فرضهایی برای رفتار خویش دارند،‌هرچند آنها را نمی‌شناسند.

1ـ4ـ4ـ             عوام از درستی پیش فرضهای خویش در کارها آگاه نبوده، ناخودآگاه رفتار می‌کند.

1ـ4ـ5ـ             در بسیاری موارد عوام رفتاری تناقض آلود و مبتنی بر دو مبنای متناقض بروز می‌دهند.

2ـ                       بحث آزاد (به منظور کشف برخی پرسشهای فلسفی) ........................................ 50 دقیقه

2ـ1ـ      نقطۀ آغاز (بحث از اخلاق هنجاری)

2ـ1ـ1ـ             مثال ١: بحث سقراط در بارۀ فرار از زندان

2ـ1ـ1ـ1ـ                     آیا کسی که بی‌گناه زندانی شده است، در هر حالتی حق فرار دارد؟

2ـ1ـ1ـ2ـ                     با توجه به این که هم فرار، و هم ماندن در زندان، هر کدام مضراتی دارند، جانب کدام را باید گرفت؟

2ـ1ـ2ـ             مثال ٢: دو نفر از گرسنگی در حال مرگند و نان تنها به اندازۀ سیر کردن یک نفر داریم؛ چه باید کرد؟

2ـ1ـ2ـ1ـ                     میان هر دو نصف کرد، هر چند سبب شود هر دو بمیرند: وظیفۀ ما در آن لحظه، عدالت است.

2ـ1ـ2ـ2ـ