برنامه تدريس «كلام٢»

مقطع تحصيلي: كارشناسي الاهيات ـ گرايش فقه و مباني حقوق اسلامي

مدرس: فرهنگ مهروش

سازمان: دانشگاه آزاد اسلامي (واحد آزادشهر) ـ گروه الاهيات

زمان: نيمسال تحصيلي اول ١٣٨٥ـ١٣٨٦

آدرس الكترونيكي مدرس: F.Mehrvash@cgie.org.ir

ساعت ملاقات (با هماهنگي): سه شنبه‌ها، ١٠ـ ١٢

 

 

 

 

 

١ـ اهداف آموزشي (كه در پايان دوره بايد حاصل شده باشد): آشنايي با شيوۀ استدلال قدما در باب اثبات نبوت پيامبر اكرم (ص) و حقانيت مذهب خويش، آشنايي با مهمترين دلايل اثبات نبوت و امامت و مهمترين اشكالات مخالفان، آشنايي با برخي منابع سنتي و جديد در باب دو موضوع پيش گفته، آشنايي با ديدگاههاي مختلف در باب دو موضوع ياد شده.

٢ـ آرمانهاي آموزشي (كه علاقه‌مندان بايد بدان دست يابند): دريافتن ضرورت تعمق در مباحث علم كلام و اهميت بنا نهادن زندگي ديني بر آن، رسيدن به اين فهم كه معرفت صحيح معارف ديني از آن كسي خواهد بود كه دين خود را با جديت، كوشش و جستجو در ميان اديان مختلف پيدا كرده باشد.

٣ـ شيوۀ تدريس: در تدريس اين درس، تكيه بر يك متن درسي خاص نيست، چرا كه با نظر به ماهيت عقلي مباحث از يك سو، و در نظر گرفتن تنگناي وقت از جانب ديگر، پي گرفتن مباحث از طريق آن در اولويت قرار ندارد. با اين حال، به دانشجويان علاقه‌مند سفارش مي‌شود خواندن بخشهاي مرتبط با بحث را از يك متن سنتي همچون كشف المراد علامۀ حلي يا مواقف قاضي عضد ايجي و شروح آنها را فرو نگذارند. در ضمن درس نيز از ميان منابع جديد، برخي منابع مهم‌تر معرفي خواهند شد.

نخست مباحثي كلي براي آشنايي بهتر و بيشتر با علم كلام و تصحيح تلقيهاي احتمالا خطاي دانشجويان در ميان مي‌آيند. در جلساتي كوتاه مباحث توحيد مرور خواهند شد و سپس حجم عمدۀ وقت را تا پيش از ميان ترم به مباحث نبوت، و از آن پس را به مباحث امامت اختصاص خواهيم داد.

دانشجويان نيز در بحثها شركت خواهند جست و از آراي خويش در بارۀ موضوعات مختلف خبر مي‌دهند. مدرس خواهد كوشيد بيش از آن كه پاسخها را با دانشجويان مطرح كند، آنها را با پرسشها و طبقه‌بنديها ذيل هر بحث آشنا سازد.

٤ـ آيين حضور درس: حضور درس الزامي نيست، ولي بي‌خبر ماندن از آنچه در كلاس مي‌گذرد، خلاف شئون دانشجويي دانسته مي‌شود . اجازه گرفتن در هنگام ورود و خروج، يا براي غيبت مرسوم نخواهد بود. مستمعان آزاد، براي حضور تا آنجا كه به مدرس مربوط است، منعي ندارند. در تمام مدت تدريس هيچ كس حق ايجاد مزاحمت براي درس را نخواهد داشت و در موارد بسيار ضروري، لازم است فقط با مدير محترم اداره امور كلاسها هماهنگ، و از مراجعه شخصي خودداري شود. كلاس تنها در تعطيلات رسمي داير نخواهد گشت و در ساير ايام، بدون در نظر داشتن عرف عمومي، هر گاه غيبت عمومي دانشجويان اسباب اخلالي در درس فراهم آورد، به شدت (با كسر ٥ نمره از مجموع نمرات ارفاقي درس) برخورد خواهد شد. مدت كلاسها در ايام ماه مبارك رمضان ٨٠ دقيقه، و در ديگر ايام، ١٠٠ دقيقۀ كامل است.

٥ـ ارزشيابي:

٥ـ١ـ تاريخ امتحانها در جدول صفحۀ بعد (تيتر شمارۀ ٧ طرح درس) اعلام شده است.

٥ـ٢ـ نحوه امتحانها: افزون بر امتحان پايان دوره، امتحان ماهانۀ اول و ميان ترم نيز برگزار خواهد شد. امتحانها به صورت تشريحي است. بجز امتحان پايان ترم، در ساير موارد پاسخگويي به پرسشها در منزل، و در ظرف مدت يك هفته انجام خواهد گرفت. در اين پرسشها ذهن دانشجو به چالش كشيده، و از وي تحليل مطالبه خواهد شد. در امتحانات طول دوره، همراه با برگۀ امتحاني، ديدگاههاي دانشجو نيز نقد مي‌شود. دانشجو تنها در جلسه بعد، پاسخ مكتوب خود را به نقدها باز مي‌گرداند. پرسشها به گونه‌اي طراحي خواهند شد كه مطالعات شب امتحاني كارساز نباشند و تلاش درسي دراز مدت دانشجو در خلال تحصيل نمايانده شود. در همۀ امتحانات قوۀ تحليل، ذهن نقاد، توانايي در نگارش علمي و در نهايت، التفات وي به تفاوت ميان بيان علمي و غيرعلمي مطالب و به بياني گوياتر، ميزان هماهنگي دانشجو با اهداف تعريف شده در آموزش درس با امتحانهاي مختلف كشف مي‌شود. بجز امتحان پايان نيمسال كه از ضوابط اداره امتحانات پيروي خواهد كرد، شركت در امتحانهاي ديگر براي او اختياري خواهد بود. بدين سان، هدف از نمره دادن به برگه‌هاي امتحاني، تنها به دست دادن برآوردي از وضعيت تحصيلي دانشجو به خود او خواهد بود. كاربرد هر گونه كتاب يا جزوه، هر گونه مشورت، يا هر كاري ديگر از اين قبيل در هنگام امتحانات طول دوره مجاز است. در مواردي كه مشاهده شود كسي مطلبي را نوشته است كه خود به درستي از معنايش آگاه نيست، يا رونويسي ناقص و نامفهومي را بدون افزودن تحليل خويش در ميان آورده، يا قولي را به خطا به كسي نسبت داده، از آنجا كه اين كار سرسري و غير مسئولانه در بر دارنده هيچ سودي براي وي نيست و گونه‌اي توهين به مدرس است، برگۀ وي تصحيح نخواهد شد. در برابر، دانشجويان نيز اخلاقاً موظفند از انتقاد علمي و ارزشيابي مدرس فرونگذارند. افزون بر دو نوبت امتحان، در هر جلسه نمونه‌هايي از پرسشهاي امتحاني به دانشجويان ارايه خواهد شد؛ باشد كه بهتر بتوانند براي امتحان پاياني با نحوۀ طرح پرسشها تفاهم يابند و ميزان درك خويش را از كلاس نيز محك بزنند.

٥ـ٣ـ بارم نمره‌ها:

٥ـ٣ـ١ـ نمره‌هاي اصلي: طرح پرسش در آخر هر جلسه، به نحوي كه بيانگر ميزان درك دانشجو از مطالب كلاس باشد: ٢٠ نمره، امتحان پايان ترم: ٧٠ نمره، رعايت شئون دانشوري: ١٠ نمره [جمعا ١٠٠ نمره].

٥ـ٣ـ٢ـ نمره‌هاي ارفاقي: امتحان ماهانه: تا ٢۰ نمره، امتحان ميان ترم: تا ٣٠ نمره، حضور فعال و پرسشگري در كلاس، يا هر كار ديگري كه زمينه‌ساز مطالعۀ مدرس و آگاهيش از نقاط ضعف خود شود: تا ١٠ نمره، ارتباط خارج از كلاس با مدرس: تا ١٠ نمره، كار مطالعاتي: تا ٢٠ نمره.

نمره‌ها بر مبناي ١٠٠ محاسبه خواهد شد. مراد از رعايت شئون دانشوري، آموختن شيوه بحث و انتقاد صريح و بي‌تملق در عين رعايت احترام، دوري جستن از شيوه‌هاي بيان عوامانه و غير علمي مباحث، دوري جستن از كارهاي بي‌ضابطه و نگرشهاي سرسري به مسايل، و بي‌دقتي در زمينه مطالب اعلام شده در باره درس، امتحان، محل برگزاري درس و هر امري مانند آنهاست. كار مطالعاتي دانشجو نيز، مي‌تواند نگارش يك برگه تحقيقاتي (در حدود ٤٠٠ ـ ٨٠٠ كلمه)، ترجمه يك متن لاتين يا عربي (با حجمي در حدود ٣٠٠٠ كلمه) و خلاصه‌اي (در حدود ٢٠٠٠ كلمه) از يك مقاله يا بخشي از كتابي (با حجمي در حدود ١٠٠ صفحه باشد). در هر مورد، بهتر است نخست با مدرس نيز مشورت به انجام رسد. بجز اينها موضوعهاي ديگري نيز در سطور بعد پيشنهاد شده است. از پيشنهادهاي دوستان هم استقبال خواهد شد.

٦ـ كار مطالعاتي: هدف از كار مطالعاتي، ايجاد زمينه براي تلاش علاقه‌مندان در آموختن نگارش علمي، به كار بردن صحيح و استاندارد اصطلاحات و تمرين تحقيق است. پاسخ به هر گونه پرسشي در باره كار مطالعاتي، تنها از طريق تماس الكترونيكي (ايميل)، و يا ملاقات با هماهنگي قبلي در ساعت معين پي گرفته خواهد شد.

موضوعهاي پيشنهادي براي كار مطالعاتي: تلخيص مبحث نبوت از كتاب كشف المراد علامۀ حلي، تلخيص يكي از فصول كتاب احياي فكر ديني در اسلام اقبال لاهوري، تهيۀ يك گزارش از مجموع روايات نقل شده در «كتاب الحجة» از كافي كليني، تلخيص كتاب اعجاز القرآن باقلاني، دسته‌بندي انواع معجزات ياد شده براي پيامبر (ص)، تفاوت رويكرد سوره‌هاي مكي و مدني به «معجزه» و حكمتهاي آن، ترجمۀ مقالۀ «معجزه» از دائرةالمعارف دين و اخلاق الياده، مقايسۀ ادلۀ شيعه و سني در دلالت «آيۀ غار» بر فضل ابوبكر، دلالت تكريمهاي اهل بيت (ع) توسط پيامبر (ص) بر جايگاه والاي ايشان همچون ميراث‌بران نبوت، جايگاه تفاوت مباني توحيدي شيعه و سني در اختلافات آنها پيرامون خلافت.

٧ـ برنامه زمان‌بندي:

 

 

٨ـ منابع:

٨ـ١ـ    توضيحات: منابع براي مطالعه علاقه‌مندان معرفي شده‌اند و به طبع حجم منابع بسيار بيش از اينهاست. حجم قابل توجهي از منابع در كتابخانه دانشگاه آزاد اسلامي واحد آزادشهر به صورت نسخه كاغذي يا ديجيتال موجود است. كار مطالعاتي دانشجويان، ترجيحا در ارتباط با همين منابع تعريف خواهد شد. افزون بر اينها، به تناسب موضوعات جزيي‌تر، همواره منابعي نيز در كلاس معرفي مي‌گردد. براي آگاهي از يك متن سنتي، مطالعۀ كتاب كشف المراد علامۀ حلي پيشنهاد مي‌شود.

٨ـ٢ـ    معرفي منابع:

آشتياني، احمد، سرمايۀ سعادت، در توحيد و نبوت و معاد، چاپخانۀ حيدري، ١٣٤٨ش؛ ابن بابويه، علي بن حسين، الامامة و التبصرة من الحيرة، قم، ١٤٠٤ق؛ ابو حاتم‌ رازي، احمد، اعلام النبوة، به كوشش صلاح الصاوي و غلامرضا اعواني، تهران، ١٣٥٦ش؛ ابو سهل‌ نوبختي‌، اسماعيل‌، التنبيه‌ في‌ الامامة، قطعه بازمانده‌ ضمن‌ كمال‌الدين‌ ابن بابويه‌، به‌ كوشش‌ علي‌اكبر غفاري‌، تهران‌، ١٣٩٠ق‌؛ اصفهاني، اسماعيل بن محمد، دلائل النبوة، به كوشش محمد حداد، رياض، ١٤٠٩ق؛ بيهقي، احمد بن حسين، دلائل النبوة، به كوشش عبدالمعطي قلعجي، بيروت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م؛ جوادي آملي، عبدالله، شريعت در آيينۀ معرفت، تهران، رجاء، ١٣٧٣؛ دلائل‌ الامامة، منسوب‌ به‌ ابن رستم‌ طبري، نجف‌، ١٣٨٣ق‌/١٩٦٢م‌؛ سيد مرتضي‌، علي‌، الشافي‌ في‌ الامامة، به‌ كوشش‌ عبدالزهراء حسيني‌ خطيب‌، تهران‌، ١٤١٠ق‌؛ شوكاني، محمد بن علي، ارشاد الثقات الي اتفاق الشرائع علي التوحيد و المعاد و النبوات، بيروت، دارالكتب العلميه، ١٩٨٤م؛ صدر، محمد باقر، تشيع مولود طبيعي اسلام، ترجمۀ علي حجتي كرماني، تهران، اطلاعات، ١٣٦٠ش؛ عسكري، مرتضي، معالم المدرستين، تهران، مجمع علمي اسلامي؛ همو، نقش ائمه در احياي دين، تهران، مجمع علمي اسلامي؛ عضدالدين ايجي، المواقف، به كوشش عبدالرحمان عميره، بيروت، دارالجيل، ١٩٩٧م؛ علامۀ حلي، حسن، شرح الباب الحادي عشر، ترجمۀ علي اصغر حلبي، تهران، ١٣٧٣ش؛ همو، كشف المراد في شرح تجريد الاعتقاد، به كوشش حسن حسن زادۀ آملي، قم، جامعۀ مدرسين، ١٤١٧ق؛ فريابي، ابوبكر، دلائل النبوة، به كوشش عامر حسن صبري، مكه، ١٤٠٦ق؛ ماوردي، علي، اعلام النبوة، به كوشش محمد بغدادي، بيروت، ١٩٨٧ محمدي ريشهري، محمد، فلسفۀ وحي و نبوت، قم، ياسر؛ محمدي، علي، شرح كشف المراد، قم، دارالفكر؛ مسائل‌ الامامة، منسوب‌ به‌ ناشئ‌ اكبر، به‌ كوشش‌ يوزف‌ فان‌اس‌، بيروت‌، ١٩٧١م‌؛ مصباح يزدي، محمد تقي، راهنما شناسي، قم، ١٣٦٧ش؛ مطهري، مرتضي، آشنايي با علوم اسلامي (بخش كلام)، تهران، صدرا؛ همو، ختم نبوت، تهران، صدرا؛ مظفر، محمدرضا، عقائد الاماميه، قم، انصاريان؛ مفيد، محمد، اوائل المقالات، بيروت، دارالمفيد، ١٤١٤ق/ ١٩٩٣م؛ مقداد سيوري، النافع يوم الحشر في شرح باب حادي عشر، بيروت، دارالاضواء، ١٤١٧ق/ ١٩٩٦م.

 

 

كلام٢

جلسۀ دوم: آشنايي با كلام اسلامي (مباني)

٢٤/ ٧/ ١٣٨٥

  

١ـ    ايضاح مفاهيم ................ ٢٠ دقيقه

١ـ١ـ مقدمه: گونه‌شناسي تعاليم ديني (عقيدتي، فقهي، اخلاقي)

١ـ٢ـ تعريف: دانش عقلي بحث در بارۀ اصول عقايد

١ـ٢ـ١ـ  اهميت جايگاه عقل در مباحث كلامي

١ـ٢ـ٢ـ  شباهتها و تفاوتهاي كلام با فلسفه

١ـ٢ـ٢ـ١ـ  بي‌طرفي فلسفي و جانبداري متكلمانه

١ـ٢ـ٢ـ٢ـ  ابتناي هر دو بر ادلۀ عقلي

١ـ٢ـ٢ـ٣ـ  اختلاف غايات

١ـ٢ـ٣ـ  ماهيت ميان رشته‌اي علم كلام و ارتباط آن با ساير دانشها

١ـ٢ـ٣ـ١ـ  برخي علوم وابسته (به نحو سنتي): تاريخ، فلسفه، علم الحديث، تفسير، فقه

١ـ٢ـ٣ـ٢ـ  عدم وجود محدوديت در ارتباط برقرار كردن علوم جديد با آن ـ مباحث كلامي دوران معاصر

١ـ٢ـ٣ـ٣ـ  مرز ميان علوم مختلف با كلام (مثلا كتابي با موضوع اقتصاد اسلامي، اقتصادي است، يا كلامي؟)

٢ـ    طبقه‌بندي مباحث علم كلام  ٢٠ دقيقه

٢ـ١ـ كلام قديم

٢ـ١ـ١ـ  طبقه‌بندي بر حسب موضوع بحث: توحيد، نبوت...

٢ـ١ـ٢ـ  طبقه‌بندي بر حسب روش: عقلي، نقلي

٢ـ١ـ٢ـ١ـ  مذهب اصحاب حديث

٢ـ١ـ٢ـ٢ـ  محاسن و عيوب هر يك از دو روش عقلي و نقلي

٢ـ٢ـ كلام جديد (فلسفۀ دين)

  

مآخذ: مطهري، مرتضي، آشنايي با علوم اسلامي، بخش كلام؛ غزالي، محمد، احياء علوم الدين؛

 

 

 

كلام٢

جلسۀ سوم: آشنايي با كلام اسلامي (مباني)

٢٤/ ٧/ ١٣٨٥

 

٣ـ    مرور ......................... ١٠ دقيقه

٣ـ١ـ مقدمه: انواع تعاليم ديني (عقيدتي، فقهي، اخلاقي)

٣ـ٢ـ تعريف علم كلام

٣ـ٢ـ١ـ  شباهتها و تفاوتها با فلسفه

٣ـ٢ـ٢ـ  كلام همچون ي دانش ميان رشته‌اي

٣ـ٢ـ٣ـ  طبقه‌بندي مباحث علم كلام

٤ـ    فوايد و مضرات گفته شده براي علم كلام ...................... ٢٠ دقيقه

٤ـ١ـ فوايد

٤ـ١ـ١ـ  فوايد قطعي: اسكات خصم

٤ـ١ـ٢ـ  فوايد مورد اختلاف:

٤ـ١ـ٢ـ١ـ  كشف حقيقت گفتار مدعيان پيام آوري براي بشر از جانب خدا

٤ـ١ـ٢ـ٢ـ  دست يافتن مؤمنان به اصولي كلي براي تصحيح تلقيها در بارۀ آورندگان دين

٤ـ٢ـ مضرات

٤ـ٢ـ١ـ  از ميان رفتن صفاي باطن فرد و ماندن در دوراهيها، با نظر به كثرت اختلافات (اكثر اهل الجنة البله)

٤ـ٢ـ٢ـ  عادت به چون و چرا و منافات آن با «سمعنا و اطعنا»ي مطلوب در دين

٤ـ٢ـ٣ـ  امكان فراوان انحراف فرد در ميان آن همه مسئلۀ تازه

٤ـ٢ـ٤ـ  واماندن در تحير و شك دايم، با توجه به ماهيت ترديدگراي عقل

٤ـ٢ـ٥ـ  مركب بودن مفاهيم عقلي و بساطت درك عرفاني

٤ـ٢ـ٦ـ  متكلم اگر هنر كند و نلغزد، تازه همان مؤمني خواهد شد كه در حين جهالت بدان علوم بود!

٤ـ٢ـ٧ـ  ايماني را كه پيامبران آسان به بشر داده‌اند، متكلمان سخت و صعب مي‌كنند.

٥ـ    بحث آزاد ..................... ٢٠ دقيقه

٥ـ١ـ چه لزومي دارد عقايد فرد بر عقل بنا شوند؟

٥ـ٢ـ آيا ايمان جاهل برتر است، يا كفر عالم؟

٥ـ٣ـ چه كساني به مباحث كلامي علاقه مي‌ورزند و چه كساني از آن نفرت دارند؟

 

 

مآخذ: مطهري، مرتضي، آشنايي با علوم اسلامي، بخش كلام؛ غزالي، محمد، احياء علوم الدين

  

 

کلام٢

جلسۀ ششم: مروری بر ادلۀ اثبات باری

٢٢/ ٨/ ١٣٨٥

 

1ـ    مقدمه: روش کار .................................................. ١٠ دقیقه

1ـ1ـ          تنها در بارۀ «ذات» خدا سخن خواهیم گفت و «صفات» خدا را وامی‌نهیم.

1ـ2ـ          هر یک از براهین را جدا بیان کرده، با بحث آزاد، ادلۀ موافقان و منکران استحکام آن را می‌سنجیم.

2ـ    براهین

2ـ1ـ          برهان نظم ......................................... ٢٠ دقیقه

2ـ1ـ1ـ                   بیان: جهان مجموعه‌ای منظم، و هر مجموعۀ منظم، دارای ناظمی است؛ پس خدایی هست.

2ـ1ـ2ـ                   بحث آزاد

2ـ1ـ2ـ1ـ    مصادره به مطلوب

2ـ1ـ2ـ2ـ    مسألۀ شر

2ـ1ـ2ـ3ـ    تمثیلی بودن، و نه برهانی بودن استدلال

2ـ1ـ2ـ4ـ    شواهد برگرفته از نظریۀ تکامل و قابل دفاع بودن تصادف

2ـ2ـ          برهان علیت ......................................... ٣٠ دقیقه

2ـ2ـ1ـ                   تقریر اول: برهان فارابی در امتناع تسلسل علل

2ـ2ـ1ـ1ـ    بیان:

2ـ2ـ1ـ1ـ1ـ   هر حادثی علتی دارد و جهان هم حادث است، پس علتی دارد.

2ـ2ـ1ـ1ـ2ـ   اگر موجودات حادث به نامُحدَثی ختم نشوند، دور حاصل می‌شود.

2ـ2ـ1ـ1ـ3ـ   دور باطل است، و موجودی هست که نامُحدَث باشد؛ که همان خداست.

2ـ2ـ2ـ                   تقریر دوم: برهان وجوب و امکان ابن سینا

2ـ2ـ2ـ1ـ    بیان

2ـ2ـ2ـ1ـ1ـ   موجود، ممکن‌الوجود است، یا واجب (و اگر ممتنع الوجود باشد موجود نیست و معدوم است).

2ـ2ـ2ـ1ـ2ـ   ممکن‌الوجود، وقتی می‌خواهد موجود شود، یا وجودش را از خود گرفته است، و یا از غیر.

2ـ2ـ2ـ1ـ3ـ   خودش که نمی‌تواند به خود وجود ببخشد؛ پس وجودش را از غیر گرفته است.

2ـ2ـ2ـ1ـ4ـ   اگر غیر، ممکن باشد، وجودش را از غیر خواهد گرفت، ... تا برسیم به غیری واجب‌الوجود.

2ـ2ـ2ـ2ـ    بحث آزاد

2ـ2ـ2ـ2ـ1ـ   نقد هیوم بر برهان علیت:

2ـ2ـ2ـ2ـ1ـ1ـ   در عالم خارج، تنها همزمانی پدیده‌ها مشهود است، و نه علیت.

2ـ2ـ2ـ2ـ1ـ2ـ   علیت امری ذهنی و استقرایی است، و نه عینی.

2ـ2ـ2ـ2ـ2ـ   قابل طرح بودن اصل علیت در فضای ماکرو (و نه میکرو)

2ـ3ـ          برهان وجودی آنسلم .................................. ١٥ دقیقه

2ـ3ـ1ـ                   بیان

2ـ3ـ1ـ1ـ    در ذهن خود، متکامل‌ترین موجود را تصور می‌کنیم. این موجود را «خدا» می‌نامیم.

2ـ3ـ1ـ2ـ    اگر آن موجود در عالم خارج موجود نباشد، متکامل‌ترین نیست؛ چرا که وجود، خود کمال است.

2ـ3ـ1ـ3ـ    بنا بر این، حتما آن موجود باید در عالم خارج وجود داشته باشد.

2ـ3ـ2ـ                   بحث آزاد

2ـ3ـ2ـ1ـ    به این ترتیب، هر موجود عجیب و غریبی باید موجود باشد: بزرگترین فیل، قوی‌ترین آدم... .

2ـ3ـ2ـ2ـ    برای اثبات مدعا، نخست باید ثابت کرد هر موجودی که در ذهن تصور شود، در خارج قابل تحقق است.

2ـ4ـ          برهان اخلاقی کانت ................................... ١٥ دقیقه

2ـ4ـ1ـ                   بیان

2ـ4ـ1ـ1ـ    همۀ انسانها در همۀ جوامع، در عین اختلافات، به اصول کلی اخلاق پابندی دارند.

2ـ4ـ1ـ2ـ    این اخلاقیات، یا توسط خود بشر فراهم شده، و یا از دیگری گرفته شده است.

2ـ4ـ1ـ3ـ    گستردگی رواج این اخلاقیات، مانع از اعتقاد به منشأ بشری برای آن است.

2ـ4ـ1ـ4ـ    به نظر می‌رسد موجودی (خدا) هست که دایم بشر را تشویق و تحریک به اخلاقی زیستن می‌کند.

2ـ4ـ2ـ                   بحث آزاد

2ـ4ـ2ـ1ـ    اختلافات فراوان جوامع در اصول اخلاقی

2ـ4ـ2ـ2ـ    ممکن است منشأ مشترک اخلاق در همۀ جوامع، نیازهای زیستی مشترک انسانها باشد.

3ـ    جمع‌بندی و نتیجه .................................... ١٠ دقیقه

3ـ1ـ          به اعتقاد خداباوران، آنچه اثبات پذیر است، «وجود» خداست و این بزگترین ضعف ملحدان است.

3ـ2ـ          امروز خداباوران بیش از هر چیز می‌کوشند باور به خدا را «معقول» جلوه دهند.

3ـ3ـ          برخی وجود خدا را با نظر به «مجموع قراین در کنار هم» قابل دفاع می‌دانند.

 

مآخذ: پترسون، مایکل و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ترجمۀ ابراهیم سلطانی و احمد نراقی، تهران، طرح نو؛ جوادی آملی، عبدالله، تبیین براهین اثبات خدا تعالی شأنه، قم، اسراء، ١٤١٧ق/ ١٣٧٥ش.

 

 

کلام٢

جلسۀ هفتم: وجوب بعثت انبیاء (آغاز مباحث نبوت عامه)

٢٩/ ٨/ ١٣٨٥

 

1ـ    مقدمه

1ـ1ـ          جایگاه بحث از نبوت عامه در میان مباحث کلامی .................... ٢٠ دقیقه

1ـ2ـ          ایضاح مفاهیم ..................................... ٣٠ دقیقه

1ـ2ـ1ـ                   نبی: فردی است که از جانب خدا وحی دریافت کند؛ خواه رسول (مأمور به تبلیغ) باشد، یا نه.

1ـ2ـ2ـ                   وجوب بعثت:

1ـ2ـ2ـ1ـ    توضیح معنای وجوب در مقام ربط با خدا

1ـ2ـ2ـ2ـ    جایگاه بحث

1ـ2ـ2ـ2ـ1ـ   مطرح بودن این مسئله در صِرف گفتمان عدلیه

1ـ2ـ2ـ2ـ2ـ   اعتقاد اشاعره مبنی بر این که بشر حق تعیین تکلیف برای خدا ندارد.

2ـ    استدلال قدما بر وجوب بعثت انبیاء

2ـ1ـ          جایگاه تاریخی استدلال ابن سینا (گویا نخست وی اجزای پراکندۀ این استدلال را در کنار هم نشانده است) .... ٢٠ دقیقه

2ـ2ـ          بیان آن ................................................... ٣٠ دقیقه

2ـ2ـ1ـ                   احتیاج بشر به قانون

2ـ2ـ1ـ1ـ    انسان مدنی بالطبع/ بالضروره، زندگی مدنی محتاج قانون، و قانون محتاج قانونگذار است.

2ـ2ـ1ـ2ـ    قانونگذار باید از این صفات برخوردار باشد: خیرخواهی، بیطرفی، علم کامل، قدرت برتر برای مؤاخذه

2ـ2ـ2ـ                   قانونگذار اصلح

2ـ2ـ2ـ1ـ    انسان این صفات را ندارد و از لیاقت کافی برای وضع قوانین برخوردار نیست.

2ـ2ـ2ـ2ـ    تنها این صفات را خدا داراست.

2ـ2ـ3ـ                   وجوب لطف

2ـ2ـ3ـ1ـ    تعریف لطف: امری که برای بشر بسیار مفید است؛ برای خدا زحمتی ندارد، و مانع اختیار بشر نیست.

2ـ2ـ3ـ2ـ    لطف بر خدا واجب است؛ پس حتما خداوند چنین قانونی را به بشر می‌رساند.

 

 

کلام٢

جلسۀ هشتم: ضرورت بعثت انبیاء ٢

٦/ ٩/ ١٣٨٥

 

 

3ـ    کلیات

3ـ1ـ          مرور

3ـ1ـ1ـ                   جایگاه بحث از نبوت عامه در میان مباحث کلامی  ............ ٢٠ دقیقه

3ـ1ـ2ـ                   استدلال قدما بر وجوب بعثت انبیاء

3ـ1ـ2ـ1ـ    احتیاج بشر به قانون

3ـ1ـ2ـ2ـ    قانونگذار اصلح

3ـ1ـ2ـ3ـ    وجوب لطف

3ـ2ـ          بحث امروز ............................................... ٢٠ دقیقه

3ـ2ـ1ـ                   جایگاه بنیادین این استدلال در میان ادلۀ اثبات نبوت عامه

3ـ2ـ2ـ                   لوازم منطقی آن

3ـ2ـ3ـ                   مناقشات در بارۀ آن

4ـ    لوازم منطقی این استدلال (و به عبارت بهتر، این نحوۀ نگرش به «وحی و نبوت») ............... ٦٠ دقیقه

4ـ1ـ          خداوند این قانون را از طریق «پیامبران» برای بشر فرستاده است (و نه مثلا با الهام به یکایک افراد یا ارسال فرشتگان...)

4ـ2ـ          برای معرفی پیامبران، به آنها معجزه اعطا کرده است؛ امری که تنها پیامبران بر آن قادرند.

4ـ3ـ          پیامبران باید معصوم باشند تا مردم بتوانند به آنها اعتماد کنند.

4ـ4ـ          مهمترین رسالت انبیاء، تأمین نیاز «زندگی اجتماعی» بشر به «قوانین راستین» است.

4ـ5ـ