فرهنگ مهروش
 
 
     طرح درس کلام ٢ (نیمسال اول ١٣٨٥ـ١٣٨٦)                                                          

برنامه تدريس «كلام٢»

مقطع تحصيلي: كارشناسي الاهيات ـ گرايش فقه و مباني حقوق اسلامي

مدرس: فرهنگ مهروش

سازمان: دانشگاه آزاد اسلامي (واحد آزادشهر) ـ گروه الاهيات

زمان: نيمسال تحصيلي اول ١٣٨٥ـ١٣٨٦

آدرس الكترونيكي مدرس: F.Mehrvash@cgie.org.ir

ساعت ملاقات (با هماهنگي): سه شنبه‌ها، ١٠ـ ١٢

 

 

 

 

 

١ـ اهداف آموزشي (كه در پايان دوره بايد حاصل شده باشد): آشنايي با شيوۀ استدلال قدما در باب اثبات نبوت پيامبر اكرم (ص) و حقانيت مذهب خويش، آشنايي با مهمترين دلايل اثبات نبوت و امامت و مهمترين اشكالات مخالفان، آشنايي با برخي منابع سنتي و جديد در باب دو موضوع پيش گفته، آشنايي با ديدگاههاي مختلف در باب دو موضوع ياد شده.

٢ـ آرمانهاي آموزشي (كه علاقه‌مندان بايد بدان دست يابند): دريافتن ضرورت تعمق در مباحث علم كلام و اهميت بنا نهادن زندگي ديني بر آن، رسيدن به اين فهم كه معرفت صحيح معارف ديني از آن كسي خواهد بود كه دين خود را با جديت، كوشش و جستجو در ميان اديان مختلف پيدا كرده باشد.

٣ـ شيوۀ تدريس: در تدريس اين درس، تكيه بر يك متن درسي خاص نيست، چرا كه با نظر به ماهيت عقلي مباحث از يك سو، و در نظر گرفتن تنگناي وقت از جانب ديگر، پي گرفتن مباحث از طريق آن در اولويت قرار ندارد. با اين حال، به دانشجويان علاقه‌مند سفارش مي‌شود خواندن بخشهاي مرتبط با بحث را از يك متن سنتي همچون كشف المراد علامۀ حلي يا مواقف قاضي عضد ايجي و شروح آنها را فرو نگذارند. در ضمن درس نيز از ميان منابع جديد، برخي منابع مهم‌تر معرفي خواهند شد.

نخست مباحثي كلي براي آشنايي بهتر و بيشتر با علم كلام و تصحيح تلقيهاي احتمالا خطاي دانشجويان در ميان مي‌آيند. در جلساتي كوتاه مباحث توحيد مرور خواهند شد و سپس حجم عمدۀ وقت را تا پيش از ميان ترم به مباحث نبوت، و از آن پس را به مباحث امامت اختصاص خواهيم داد.

دانشجويان نيز در بحثها شركت خواهند جست و از آراي خويش در بارۀ موضوعات مختلف خبر مي‌دهند. مدرس خواهد كوشيد بيش از آن كه پاسخها را با دانشجويان مطرح كند، آنها را با پرسشها و طبقه‌بنديها ذيل هر بحث آشنا سازد.

٤ـ آيين حضور درس: حضور درس الزامي نيست، ولي بي‌خبر ماندن از آنچه در كلاس مي‌گذرد، خلاف شئون دانشجويي دانسته مي‌شود . اجازه گرفتن در هنگام ورود و خروج، يا براي غيبت مرسوم نخواهد بود. مستمعان آزاد، براي حضور تا آنجا كه به مدرس مربوط است، منعي ندارند. در تمام مدت تدريس هيچ كس حق ايجاد مزاحمت براي درس را نخواهد داشت و در موارد بسيار ضروري، لازم است فقط با مدير محترم اداره امور كلاسها هماهنگ، و از مراجعه شخصي خودداري شود. كلاس تنها در تعطيلات رسمي داير نخواهد گشت و در ساير ايام، بدون در نظر داشتن عرف عمومي، هر گاه غيبت عمومي دانشجويان اسباب اخلالي در درس فراهم آورد، به شدت (با كسر ٥ نمره از مجموع نمرات ارفاقي درس) برخورد خواهد شد. مدت كلاسها در ايام ماه مبارك رمضان ٨٠ دقيقه، و در ديگر ايام، ١٠٠ دقيقۀ كامل است.

٥ـ ارزشيابي:

٥ـ١ـ تاريخ امتحانها در جدول صفحۀ بعد (تيتر شمارۀ ٧ طرح درس) اعلام شده است.

٥ـ٢ـ نحوه امتحانها: افزون بر امتحان پايان دوره، امتحان ماهانۀ اول و ميان ترم نيز برگزار خواهد شد. امتحانها به صورت تشريحي است. بجز امتحان پايان ترم، در ساير موارد پاسخگويي به پرسشها در منزل، و در ظرف مدت يك هفته انجام خواهد گرفت. در اين پرسشها ذهن دانشجو به چالش كشيده، و از وي تحليل مطالبه خواهد شد. در امتحانات طول دوره، همراه با برگۀ امتحاني، ديدگاههاي دانشجو نيز نقد مي‌شود. دانشجو تنها در جلسه بعد، پاسخ مكتوب خود را به نقدها باز مي‌گرداند. پرسشها به گونه‌اي طراحي خواهند شد كه مطالعات شب امتحاني كارساز نباشند و تلاش درسي دراز مدت دانشجو در خلال تحصيل نمايانده شود. در همۀ امتحانات قوۀ تحليل، ذهن نقاد، توانايي در نگارش علمي و در نهايت، التفات وي به تفاوت ميان بيان علمي و غيرعلمي مطالب و به بياني گوياتر، ميزان هماهنگي دانشجو با اهداف تعريف شده در آموزش درس با امتحانهاي مختلف كشف مي‌شود. بجز امتحان پايان نيمسال كه از ضوابط اداره امتحانات پيروي خواهد كرد، شركت در امتحانهاي ديگر براي او اختياري خواهد بود. بدين سان، هدف از نمره دادن به برگه‌هاي امتحاني، تنها به دست دادن برآوردي از وضعيت تحصيلي دانشجو به خود او خواهد بود. كاربرد هر گونه كتاب يا جزوه، هر گونه مشورت، يا هر كاري ديگر از اين قبيل در هنگام امتحانات طول دوره مجاز است. در مواردي كه مشاهده شود كسي مطلبي را نوشته است كه خود به درستي از معنايش آگاه نيست، يا رونويسي ناقص و نامفهومي را بدون افزودن تحليل خويش در ميان آورده، يا قولي را به خطا به كسي نسبت داده، از آنجا كه اين كار سرسري و غير مسئولانه در بر دارنده هيچ سودي براي وي نيست و گونه‌اي توهين به مدرس است، برگۀ وي تصحيح نخواهد شد. در برابر، دانشجويان نيز اخلاقاً موظفند از انتقاد علمي و ارزشيابي مدرس فرونگذارند. افزون بر دو نوبت امتحان، در هر جلسه نمونه‌هايي از پرسشهاي امتحاني به دانشجويان ارايه خواهد شد؛ باشد كه بهتر بتوانند براي امتحان پاياني با نحوۀ طرح پرسشها تفاهم يابند و ميزان درك خويش را از كلاس نيز محك بزنند.

٥ـ٣ـ بارم نمره‌ها:

٥ـ٣ـ١ـ نمره‌هاي اصلي: طرح پرسش در آخر هر جلسه، به نحوي كه بيانگر ميزان درك دانشجو از مطالب كلاس باشد: ٢٠ نمره، امتحان پايان ترم: ٧٠ نمره، رعايت شئون دانشوري: ١٠ نمره [جمعا ١٠٠ نمره].

٥ـ٣ـ٢ـ نمره‌هاي ارفاقي: امتحان ماهانه: تا ٢۰ نمره، امتحان ميان ترم: تا ٣٠ نمره، حضور فعال و پرسشگري در كلاس، يا هر كار ديگري كه زمينه‌ساز مطالعۀ مدرس و آگاهيش از نقاط ضعف خود شود: تا ١٠ نمره، ارتباط خارج از كلاس با مدرس: تا ١٠ نمره، كار مطالعاتي: تا ٢٠ نمره.

نمره‌ها بر مبناي ١٠٠ محاسبه خواهد شد. مراد از رعايت شئون دانشوري، آموختن شيوه بحث و انتقاد صريح و بي‌تملق در عين رعايت احترام، دوري جستن از شيوه‌هاي بيان عوامانه و غير علمي مباحث، دوري جستن از كارهاي بي‌ضابطه و نگرشهاي سرسري به مسايل، و بي‌دقتي در زمينه مطالب اعلام شده در باره درس، امتحان، محل برگزاري درس و هر امري مانند آنهاست. كار مطالعاتي دانشجو نيز، مي‌تواند نگارش يك برگه تحقيقاتي (در حدود ٤٠٠ ـ ٨٠٠ كلمه)، ترجمه يك متن لاتين يا عربي (با حجمي در حدود ٣٠٠٠ كلمه) و خلاصه‌اي (در حدود ٢٠٠٠ كلمه) از يك مقاله يا بخشي از كتابي (با حجمي در حدود ١٠٠ صفحه باشد). در هر مورد، بهتر است نخست با مدرس نيز مشورت به انجام رسد. بجز اينها موضوعهاي ديگري نيز در سطور بعد پيشنهاد شده است. از پيشنهادهاي دوستان هم استقبال خواهد شد.

٦ـ كار مطالعاتي: هدف از كار مطالعاتي، ايجاد زمينه براي تلاش علاقه‌مندان در آموختن نگارش علمي، به كار بردن صحيح و استاندارد اصطلاحات و تمرين تحقيق است. پاسخ به هر گونه پرسشي در باره كار مطالعاتي، تنها از طريق تماس الكترونيكي (ايميل)، و يا ملاقات با هماهنگي قبلي در ساعت معين پي گرفته خواهد شد.

موضوعهاي پيشنهادي براي كار مطالعاتي: تلخيص مبحث نبوت از كتاب كشف المراد علامۀ حلي، تلخيص يكي از فصول كتاب احياي فكر ديني در اسلام اقبال لاهوري، تهيۀ يك گزارش از مجموع روايات نقل شده در «كتاب الحجة» از كافي كليني، تلخيص كتاب اعجاز القرآن باقلاني، دسته‌بندي انواع معجزات ياد شده براي پيامبر (ص)، تفاوت رويكرد سوره‌هاي مكي و مدني به «معجزه» و حكمتهاي آن، ترجمۀ مقالۀ «معجزه» از دائرةالمعارف دين و اخلاق الياده، مقايسۀ ادلۀ شيعه و سني در دلالت «آيۀ غار» بر فضل ابوبكر، دلالت تكريمهاي اهل بيت (ع) توسط پيامبر (ص) بر جايگاه والاي ايشان همچون ميراث‌بران نبوت، جايگاه تفاوت مباني توحيدي شيعه و سني در اختلافات آنها پيرامون خلافت.

٧ـ برنامه زمان‌بندي: 

جلسۀ

تاريخ

موضوع اصلي بحث

عناوين فرعي

برنامه هاي جانبي

اول

٣/ ٧/

آشنايي با دانشجويان و اعلام برنامه ها

 

دوم

١٠/ ٧/

کليات

آشنايي با کلام اسلامي (مباني و تاريخ)

 

سوم

١٧/ ٧/

 

چهارم

٢٤/ ٧/

مروري بر ادلۀ اثبات باري در کلام اسلامي

 

پنجم

١/ ٨/

امتحان ماهانه

ششم

٨/ ٨/

مباحث نبوت عامه

وجوب بعثت انبياء

 

هفتم

١٥/ ٨/

وجوب عصمت

 

هشتم

٢٢/ ٨/

وحي

 

نهم

٢٩/ ٨/

نبوت خاصه

ضرورت اعجاز

 

دهم

٦/ ٩/

اعجاز قرآن

 

يازدهم

١٣/ ٩/

عصت پيامبر (ص)

 

دوازدهم

٢٠/ ٩/

ختم نبوت

امتحان ميان ترم

سيزدهم

٢٧/ ٩/

امامت

ضرورت امامت

 

چهاردهم

٤/ ١٠/

عصمت امام

نظرسنجي آموزشي

پانزدهم

١١/ ١٠/

احکام مخالفان

تقدير از دانشجويان برتر

شانزدهم

١٨/ ١٠/

عيد سعيد غدير خم

 

٨ـ منابع:

٨ـ١ـ    توضيحات: منابع براي مطالعه علاقه‌مندان معرفي شده‌اند و به طبع حجم منابع بسيار بيش از اينهاست. حجم قابل توجهي از منابع در كتابخانه دانشگاه آزاد اسلامي واحد آزادشهر به صورت نسخه كاغذي يا ديجيتال موجود است. كار مطالعاتي دانشجويان، ترجيحا در ارتباط با همين منابع تعريف خواهد شد. افزون بر اينها، به تناسب موضوعات جزيي‌تر، همواره منابعي نيز در كلاس معرفي مي‌گردد. براي آگاهي از يك متن سنتي، مطالعۀ كتاب كشف المراد علامۀ حلي پيشنهاد مي‌شود.

٨ـ٢ـ    معرفي منابع:

آشتياني، احمد، سرمايۀ سعادت، در توحيد و نبوت و معاد، چاپخانۀ حيدري، ١٣٤٨ش؛ ابن بابويه، علي بن حسين، الامامة و التبصرة من الحيرة، قم، ١٤٠٤ق؛ ابو حاتم‌ رازي، احمد، اعلام النبوة، به كوشش صلاح الصاوي و غلامرضا اعواني، تهران، ١٣٥٦ش؛ ابو سهل‌ نوبختي‌، اسماعيل‌، التنبيه‌ في‌ الامامة، قطعه بازمانده‌ ضمن‌ كمال‌الدين‌ ابن بابويه‌، به‌ كوشش‌ علي‌اكبر غفاري‌، تهران‌، ١٣٩٠ق‌؛ اصفهاني، اسماعيل بن محمد، دلائل النبوة، به كوشش محمد حداد، رياض، ١٤٠٩ق؛ بيهقي، احمد بن حسين، دلائل النبوة، به كوشش عبدالمعطي قلعجي، بيروت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م؛ جوادي آملي، عبدالله، شريعت در آيينۀ معرفت، تهران، رجاء، ١٣٧٣؛ دلائل‌ الامامة، منسوب‌ به‌ ابن رستم‌ طبري، نجف‌، ١٣٨٣ق‌/١٩٦٢م‌؛ سيد مرتضي‌، علي‌، الشافي‌ في‌ الامامة، به‌ كوشش‌ عبدالزهراء حسيني‌ خطيب‌، تهران‌، ١٤١٠ق‌؛ شوكاني، محمد بن علي، ارشاد الثقات الي اتفاق الشرائع علي التوحيد و المعاد و النبوات، بيروت، دارالكتب العلميه، ١٩٨٤م؛ صدر، محمد باقر، تشيع مولود طبيعي اسلام، ترجمۀ علي حجتي كرماني، تهران، اطلاعات، ١٣٦٠ش؛ عسكري، مرتضي، معالم المدرستين، تهران، مجمع علمي اسلامي؛ همو، نقش ائمه در احياي دين، تهران، مجمع علمي اسلامي؛ عضدالدين ايجي، المواقف، به كوشش عبدالرحمان عميره، بيروت، دارالجيل، ١٩٩٧م؛ علامۀ حلي، حسن، شرح الباب الحادي عشر، ترجمۀ علي اصغر حلبي، تهران، ١٣٧٣ش؛ همو، كشف المراد في شرح تجريد الاعتقاد، به كوشش حسن حسن زادۀ آملي، قم، جامعۀ مدرسين، ١٤١٧ق؛ فريابي، ابوبكر، دلائل النبوة، به كوشش عامر حسن صبري، مكه، ١٤٠٦ق؛ ماوردي، علي، اعلام النبوة، به كوشش محمد بغدادي، بيروت، ١٩٨٧ محمدي ريشهري، محمد، فلسفۀ وحي و نبوت، قم، ياسر؛ محمدي، علي، شرح كشف المراد، قم، دارالفكر؛ مسائل‌ الامامة، منسوب‌ به‌ ناشئ‌ اكبر، به‌ كوشش‌ يوزف‌ فان‌اس‌، بيروت‌، ١٩٧١م‌؛ مصباح يزدي، محمد تقي، راهنما شناسي، قم، ١٣٦٧ش؛ مطهري، مرتضي، آشنايي با علوم اسلامي (بخش كلام)، تهران، صدرا؛ همو، ختم نبوت، تهران، صدرا؛ مظفر، محمدرضا، عقائد الاماميه، قم، انصاريان؛ مفيد، محمد، اوائل المقالات، بيروت، دارالمفيد، ١٤١٤ق/ ١٩٩٣م؛ مقداد سيوري، النافع يوم الحشر في شرح باب حادي عشر، بيروت، دارالاضواء، ١٤١٧ق/ ١٩٩٦م.

 

 

كلام٢

جلسۀ دوم: آشنايي با كلام اسلامي (مباني)

٢٤/ ٧/ ١٣٨٥

  

١ـ    ايضاح مفاهيم ................ ٢٠ دقيقه

١ـ١ـ مقدمه: گونه‌شناسي تعاليم ديني (عقيدتي، فقهي، اخلاقي)

١ـ٢ـ تعريف: دانش عقلي بحث در بارۀ اصول عقايد

١ـ٢ـ١ـ  اهميت جايگاه عقل در مباحث كلامي

١ـ٢ـ٢ـ  شباهتها و تفاوتهاي كلام با فلسفه

١ـ٢ـ٢ـ١ـ  بي‌طرفي فلسفي و جانبداري متكلمانه

١ـ٢ـ٢ـ٢ـ  ابتناي هر دو بر ادلۀ عقلي

١ـ٢ـ٢ـ٣ـ  اختلاف غايات

١ـ٢ـ٣ـ  ماهيت ميان رشته‌اي علم كلام و ارتباط آن با ساير دانشها

١ـ٢ـ٣ـ١ـ  برخي علوم وابسته (به نحو سنتي): تاريخ، فلسفه، علم الحديث، تفسير، فقه

١ـ٢ـ٣ـ٢ـ  عدم وجود محدوديت در ارتباط برقرار كردن علوم جديد با آن ـ مباحث كلامي دوران معاصر

١ـ٢ـ٣ـ٣ـ  مرز ميان علوم مختلف با كلام (مثلا كتابي با موضوع اقتصاد اسلامي، اقتصادي است، يا كلامي؟)

٢ـ    طبقه‌بندي مباحث علم كلام  ٢٠ دقيقه

٢ـ١ـ كلام قديم

٢ـ١ـ١ـ  طبقه‌بندي بر حسب موضوع بحث: توحيد، نبوت...

٢ـ١ـ٢ـ  طبقه‌بندي بر حسب روش: عقلي، نقلي

٢ـ١ـ٢ـ١ـ  مذهب اصحاب حديث

٢ـ١ـ٢ـ٢ـ  محاسن و عيوب هر يك از دو روش عقلي و نقلي

٢ـ٢ـ كلام جديد (فلسفۀ دين)

  

مآخذ: مطهري، مرتضي، آشنايي با علوم اسلامي، بخش كلام؛ غزالي، محمد، احياء علوم الدين؛

 

 

 

كلام٢

جلسۀ سوم: آشنايي با كلام اسلامي (مباني)

٢٤/ ٧/ ١٣٨٥

 

٣ـ    مرور ......................... ١٠ دقيقه

٣ـ١ـ مقدمه: انواع تعاليم ديني (عقيدتي، فقهي، اخلاقي)

٣ـ٢ـ تعريف علم كلام

٣ـ٢ـ١ـ  شباهتها و تفاوتها با فلسفه

٣ـ٢ـ٢ـ  كلام همچون ي دانش ميان رشته‌اي

٣ـ٢ـ٣ـ  طبقه‌بندي مباحث علم كلام

٤ـ    فوايد و مضرات گفته شده براي علم كلام ...................... ٢٠ دقيقه

٤ـ١ـ فوايد

٤ـ١ـ١ـ  فوايد قطعي: اسكات خصم

٤ـ١ـ٢ـ  فوايد مورد اختلاف:

٤ـ١ـ٢ـ١ـ  كشف حقيقت گفتار مدعيان پيام آوري براي بشر از جانب خدا

٤ـ١ـ٢ـ٢ـ  دست يافتن مؤمنان به اصولي كلي براي تصحيح تلقيها در بارۀ آورندگان دين

٤ـ٢ـ مضرات

٤ـ٢ـ١ـ  از ميان رفتن صفاي باطن فرد و ماندن در دوراهيها، با نظر به كثرت اختلافات (اكثر اهل الجنة البله)

٤ـ٢ـ٢ـ  عادت به چون و چرا و منافات آن با «سمعنا و اطعنا»ي مطلوب در دين

٤ـ٢ـ٣ـ  امكان فراوان انحراف فرد در ميان آن همه مسئلۀ تازه

٤ـ٢ـ٤ـ  واماندن در تحير و شك دايم، با توجه به ماهيت ترديدگراي عقل

٤ـ٢ـ٥ـ  مركب بودن مفاهيم عقلي و بساطت درك عرفاني

٤ـ٢ـ٦ـ  متكلم اگر هنر كند و نلغزد، تازه همان مؤمني خواهد شد كه در حين جهالت بدان علوم بود!

٤ـ٢ـ٧ـ  ايماني را كه پيامبران آسان به بشر داده‌اند، متكلمان سخت و صعب مي‌كنند.

٥ـ    بحث آزاد ..................... ٢٠ دقيقه

٥ـ١ـ چه لزومي دارد عقايد فرد بر عقل بنا شوند؟

٥ـ٢ـ آيا ايمان جاهل برتر است، يا كفر عالم؟

٥ـ٣ـ چه كساني به مباحث كلامي علاقه مي‌ورزند و چه كساني از آن نفرت دارند؟

 

 

مآخذ: مطهري، مرتضي، آشنايي با علوم اسلامي، بخش كلام؛ غزالي، محمد، احياء علوم الدين

  

 

کلام٢

جلسۀ ششم: مروری بر ادلۀ اثبات باری

٢٢/ ٨/ ١٣٨٥

 

    مقدمه: روش کار .................................................. ١٠ دقیقه

1ـ1ـ          تنها در بارۀ «ذات» خدا سخن خواهیم گفت و «صفات» خدا را وامی‌نهیم.

1ـ2ـ          هر یک از براهین را جدا بیان کرده، با بحث آزاد، ادلۀ موافقان و منکران استحکام آن را می‌سنجیم.

    براهین

2ـ1ـ          برهان نظم ......................................... ٢٠ دقیقه

2ـ1ـ1ـ                   بیان: جهان مجموعه‌ای منظم، و هر مجموعۀ منظم، دارای ناظمی است؛ پس خدایی هست.

2ـ1ـ2ـ                   بحث آزاد

2ـ1ـ2ـ1ـ    مصادره به مطلوب

2ـ1ـ2ـ2ـ    مسألۀ شر

2ـ1ـ2ـ3ـ    تمثیلی بودن، و نه برهانی بودن استدلال

2ـ1ـ2ـ4ـ    شواهد برگرفته از نظریۀ تکامل و قابل دفاع بودن تصادف

2ـ2ـ          برهان علیت ......................................... ٣٠ دقیقه

2ـ2ـ1ـ                   تقریر اول: برهان فارابی در امتناع تسلسل علل

2ـ2ـ1ـ1ـ    بیان:

2ـ2ـ1ـ1ـ1ـ   هر حادثی علتی دارد و جهان هم حادث است، پس علتی دارد.

2ـ2ـ1ـ1ـ2ـ   اگر موجودات حادث به نامُحدَثی ختم نشوند، دور حاصل می‌شود.

2ـ2ـ1ـ1ـ3ـ   دور باطل است، و موجودی هست که نامُحدَث باشد؛ که همان خداست.

2ـ2ـ2ـ                   تقریر دوم: برهان وجوب و امکان ابن سینا

2ـ2ـ2ـ1ـ    بیان

2ـ2ـ2ـ1ـ1ـ   موجود، ممکن‌الوجود است، یا واجب (و اگر ممتنع الوجود باشد موجود نیست و معدوم است).

2ـ2ـ2ـ1ـ2ـ   ممکن‌الوجود، وقتی می‌خواهد موجود شود، یا وجودش را از خود گرفته است، و یا از غیر.

2ـ2ـ2ـ1ـ3ـ   خودش که نمی‌تواند به خود وجود ببخشد؛ پس وجودش را از غیر گرفته است.

2ـ2ـ2ـ1ـ4ـ   اگر غیر، ممکن باشد، وجودش را از غیر خواهد گرفت، ... تا برسیم به غیری واجب‌الوجود.

2ـ2ـ2ـ2ـ    بحث آزاد

2ـ2ـ2ـ2ـ1ـ   نقد هیوم بر برهان علیت:

2ـ2ـ2ـ2ـ1ـ1ـ   در عالم خارج، تنها همزمانی پدیده‌ها مشهود است، و نه علیت.

2ـ2ـ2ـ2ـ1ـ2ـ   علیت امری ذهنی و استقرایی است، و نه عینی.

2ـ2ـ2ـ2ـ2ـ   قابل طرح بودن اصل علیت در فضای ماکرو (و نه میکرو)

2ـ3ـ          برهان وجودی آنسلم .................................. ١٥ دقیقه

2ـ3ـ1ـ                   بیان

2ـ3ـ1ـ1ـ    در ذهن خود، متکامل‌ترین موجود را تصور می‌کنیم. این موجود را «خدا» می‌نامیم.

2ـ3ـ1ـ2ـ    اگر آن موجود در عالم خارج موجود نباشد، متکامل‌ترین نیست؛ چرا که وجود، خود کمال است.

2ـ3ـ1ـ3ـ    بنا بر این، حتما آن موجود باید در عالم خارج وجود داشته باشد.

2ـ3ـ2ـ                   بحث آزاد

2ـ3ـ2ـ1ـ    به این ترتیب، هر موجود عجیب و غریبی باید موجود باشد: بزرگترین فیل، قوی‌ترین آدم... .

2ـ3ـ2ـ2ـ    برای اثبات مدعا، نخست باید ثابت کرد هر موجودی که در ذهن تصور شود، در خارج قابل تحقق است.

2ـ4ـ          برهان اخلاقی کانت ................................... ١٥ دقیقه

2ـ4ـ1ـ                   بیان

2ـ4ـ1ـ1ـ    همۀ انسانها در همۀ جوامع، در عین اختلافات، به اصول کلی اخلاق پابندی دارند.

2ـ4ـ1ـ2ـ    این اخلاقیات، یا توسط خود بشر فراهم شده، و یا از دیگری گرفته شده است.

2ـ4ـ1ـ3ـ    گستردگی رواج این اخلاقیات، مانع از اعتقاد به منشأ بشری برای آن است.

2ـ4ـ1ـ4ـ    به نظر می‌رسد موجودی (خدا) هست که دایم بشر را تشویق و تحریک به اخلاقی زیستن می‌کند.

2ـ4ـ2ـ                   بحث آزاد

2ـ4ـ2ـ1ـ    اختلافات فراوان جوامع در اصول اخلاقی

2ـ4ـ2ـ2ـ    ممکن است منشأ مشترک اخلاق در همۀ جوامع، نیازهای زیستی مشترک انسانها باشد.

    جمع‌بندی و نتیجه .................................... ١٠ دقیقه

3ـ1ـ          به اعتقاد خداباوران، آنچه اثبات پذیر است، «وجود» خداست و این بزگترین ضعف ملحدان است.

3ـ2ـ          امروز خداباوران بیش از هر چیز می‌کوشند باور به خدا را «معقول» جلوه دهند.

3ـ3ـ          برخی وجود خدا را با نظر به «مجموع قراین در کنار هم» قابل دفاع می‌دانند.

 

مآخذ: پترسون، مایکل و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ترجمۀ ابراهیم سلطانی و احمد نراقی، تهران، طرح نو؛ جوادی آملی، عبدالله، تبیین براهین اثبات خدا تعالی شأنه، قم، اسراء، ١٤١٧ق/ ١٣٧٥ش.

 

 

کلام٢

جلسۀ هفتم: وجوب بعثت انبیاء (آغاز مباحث نبوت عامه)

٢٩/ ٨/ ١٣٨٥

 

    مقدمه

1ـ1ـ          جایگاه بحث از نبوت عامه در میان مباحث کلامی .................... ٢٠ دقیقه

1ـ2ـ          ایضاح مفاهیم ..................................... ٣٠ دقیقه

1ـ2ـ1ـ                   نبی: فردی است که از جانب خدا وحی دریافت کند؛ خواه رسول (مأمور به تبلیغ) باشد، یا نه.

1ـ2ـ2ـ                   وجوب بعثت:

1ـ2ـ2ـ1ـ    توضیح معنای وجوب در مقام ربط با خدا

1ـ2ـ2ـ2ـ    جایگاه بحث

1ـ2ـ2ـ2ـ1ـ   مطرح بودن این مسئله در صِرف گفتمان عدلیه

1ـ2ـ2ـ2ـ2ـ   اعتقاد اشاعره مبنی بر این که بشر حق تعیین تکلیف برای خدا ندارد.

    استدلال قدما بر وجوب بعثت انبیاء

2ـ1ـ          جایگاه تاریخی استدلال ابن سینا (گویا نخست وی اجزای پراکندۀ این استدلال را در کنار هم نشانده است) .... ٢٠ دقیقه

2ـ2ـ          بیان آن ................................................... ٣٠ دقیقه

2ـ2ـ1ـ                   احتیاج بشر به قانون

2ـ2ـ1ـ1ـ    انسان مدنی بالطبع/ بالضروره، زندگی مدنی محتاج قانون، و قانون محتاج قانونگذار است.

2ـ2ـ1ـ2ـ    قانونگذار باید از این صفات برخوردار باشد: خیرخواهی، بیطرفی، علم کامل، قدرت برتر برای مؤاخذه

2ـ2ـ2ـ                   قانونگذار اصلح

2ـ2ـ2ـ1ـ    انسان این صفات را ندارد و از لیاقت کافی برای وضع قوانین برخوردار نیست.

2ـ2ـ2ـ2ـ    تنها این صفات را خدا داراست.

2ـ2ـ3ـ                   وجوب لطف

2ـ2ـ3ـ1ـ    تعریف لطف: امری که برای بشر بسیار مفید است؛ برای خدا زحمتی ندارد، و مانع اختیار بشر نیست.

2ـ2ـ3ـ2ـ    لطف بر خدا واجب است؛ پس حتما خداوند چنین قانونی را به بشر می‌رساند.

 

 

کلام٢

جلسۀ هشتم: ضرورت بعثت انبیاء ٢

٦/ ٩/ ١٣٨٥

 

 

    کلیات

3ـ1ـ          مرور

3ـ1ـ1ـ                   جایگاه بحث از نبوت عامه در میان مباحث کلامی  ............ ٢٠ دقیقه

3ـ1ـ2ـ                   استدلال قدما بر وجوب بعثت انبیاء

3ـ1ـ2ـ1ـ    احتیاج بشر به قانون

3ـ1ـ2ـ2ـ    قانونگذار اصلح

3ـ1ـ2ـ3ـ    وجوب لطف

3ـ2ـ          بحث امروز ............................................... ٢٠ دقیقه

3ـ2ـ1ـ                   جایگاه بنیادین این استدلال در میان ادلۀ اثبات نبوت عامه

3ـ2ـ2ـ                   لوازم منطقی آن

3ـ2ـ3ـ                   مناقشات در بارۀ آن

    لوازم منطقی این استدلال (و به عبارت بهتر، این نحوۀ نگرش به «وحی و نبوت») ............... ٦٠ دقیقه

4ـ1ـ          خداوند این قانون را از طریق «پیامبران» برای بشر فرستاده است (و نه مثلا با الهام به یکایک افراد یا ارسال فرشتگان...)

4ـ2ـ          برای معرفی پیامبران، به آنها معجزه اعطا کرده است؛ امری که تنها پیامبران بر آن قادرند.

4ـ3ـ          پیامبران باید معصوم باشند تا مردم بتوانند به آنها اعتماد کنند.

4ـ4ـ          مهمترین رسالت انبیاء، تأمین نیاز «زندگی اجتماعی» بشر به «قوانین راستین» است.

4ـ5ـ          با توجه به عمومیت قاعدۀ لطف در همۀ زمانها، هیچ انسانی از دسترس پیامبران به دور نمانده است.

4ـ6ـ          همۀ پیامبران، گر چه با اختلافاتی در امور جزیی، یک قانون و یک سری آموزشها را به مردم داده‌اند.

4ـ7ـ          وحی الاهی در طول تاریخ دستخوش هیچ تحریفی نشده، و کاملا سالم به ما رسیده است.

4ـ8ـ          وحی الاهی همواره و در هر زمانی بر قوانین بشری اولویت و برتری دارد و در مقام تعارض، عقل را باید کنار نهاد.

4ـ9ـ          در مقام درک وحی، هر گونه توضیح مورد نیازی از جانب خدا رسیده، و بشر بی‌هیچ مشکلی قادر به درک وحی است.

4ـ10ـ      همان ضرورتها که در زمان وحی قوانین بوده، همچنان تا آخر دوران برجاست (حلال محمد حلال الی یوم القیامة...)

4ـ11ـ      این قوانین الاهی در هیچ شرایطی محتاج تغییر نیست.

4ـ12ـ      هر چیزی که برای سعادت بشر لازم، و خطای بشر در آن محتمل بوده، در این قانون آمده، و چیزی از قلم نیفتاده است.

4ـ13ـ      برای دست‌یابی به رشد و سعادت در دنیا و آخرت، تنها باید کوشید آنها را درست فهم و پیاده کرد.

 

 

کلام٢

جلسۀ نهم: ضرورت بعثت انبیاء ٣

١٣/ ٩/ ١٣٨٥

 

 

 

    کلیات ................................................................................................................. ٢٠ دقیقه

5ـ1ـ          مرور

5ـ1ـ1ـ                   جایگاه بحث از ضرورت بعثت انبیاء در مباحث کلامی

5ـ1ـ2ـ                   استدلال قدما در اثبات ضرورت بعثت انبیاء

5ـ1ـ3ـ                   لوازم منطقی اعتقاد بدان

5ـ2ـ          بحث امروز: مخالفتها با این دیدگاه

    مخالفتها با استدلال منتسب به ابن سینا و نقد آنها

6ـ1ـ          ضرورت آگاهی دانشجویان الاهیات از این دیدگاهها، و لزوم تلاش برای آگاهی از ماهیت و قول صحیح در مورد آنها

6ـ2ـ          مشهورترین نقدها

    انتقادات کلاسیک  ..................................................................................................... ٢٠ دقیقه

7ـ1ـ1ـ1ـ    نقد معروف به «شبهۀ براهمه» (احکام دینی خلاف عقل مردود، و احکام دینی مطابق عقل لغوند).

7ـ1ـ1ـ2ـ    نقد اشاعره در بارۀ منع ضرورت امری برای خدا، وجوب لطف... (در کلام١ مفصلا نقد شده است)

7ـ1ـ1ـ3ـ    نقد برخی شکاکان شهروند عالم اسلام: وجود شواهدی قرآنی دال بر عدم عصمت پیامبران به زعم آنها

7ـ1ـ1ـ3ـ1ـ   دلالت ظواهر آیات قرآن بر سر زدن گناه از برخی پیامبران همچون داوود، موسی... (ع)

7ـ1ـ1ـ3ـ2ـ   روایات رسیده در بارۀ گناه یوسف در عدم تکریم پدرش، گناهان پیامبر (ص) پیش از بعثت...

7ـ1ـ2ـ                   نظریات رایج در عرصۀ علوم انسانی مدرن .......................................... ٤٠ دقیقه

7ـ1ـ2ـ1ـ    دیدگاه مستشرقان در بارۀ وحی

7ـ1ـ2ـ2ـ    دیدگاه دین شناسان در بارۀ تکامل تاریخی دین

7ـ1ـ2ـ3ـ    دیدگاه انسان‌شناسان در بارۀ وجود جوامع بی‌دین، یا برخوردار از عقاید مخالف با اصول ادیان بزرگ

7ـ1ـ2ـ4ـ    انتقادات زبانشناسان و فلاسفۀ مدرن دین (اصحاب هرمنوتیک، ترجمه‌شناسان و...)

7ـ1ـ2ـ5ـ    دیدگاه حقوقدانان در بارۀ جایگاه عرف در وضع قانون و لزوم تحول عصری قوانین

7ـ2ـ          دسته‌بندی اهم پاسخهای عمومی به این دیدگاهها (افزون بر نقدهای جزیی که به هر یک وارد است) ..... ٢٠ دقیقه

7ـ2ـ1ـ                   التزام به شیء، مقتضی التزام به لوازم آن است و لذا چون وجوب نبوت عقلا ثابت شد، چنین انتقاداتی نارواست.

7ـ2ـ2ـ                   بسیاری از دیدگاههای یاد شده، فرضیاتی علمی هستند که جای نقد بسیار دارند.

7ـ2ـ3ـ                   ضعف بسیاری از روایات تاریخی مورد استناد و عدم کفایت آنها در اثبات امری.

 

 

کلام٢

جلسۀ دهم: اعجاز قرآن کریم١ (آغاز مباحث نبوت خاصه)

٢٧/ ٩/ ١٣٨٥

    مرور .................................................................... ٢٠ دقیقه

1ـ1ـ          سخن بر آن بود که بعثت انبیاء به طور کلی (اعم از پیامبر اسلام (ص) و دیگر پیامبران (ع)، چه ضرورتی دارد.

1ـ2ـ          اکنون بناست وارد مباحث نبوت خاصه شویم.

1ـ3ـ          از مهم‌ترین مباحث نبوت خاصه، اعجاز قرآن کریم است.

1ـ4ـ          مسلمانان، با استناد به معجزه بودن قرآن کریم، آن را شاهد صدق نبوت پیامبر اکرم (ص) می‌دانند.

    کلیات

2ـ1ـ          معنای اعجاز: ............................................................... ٢٠ دقیقه

2ـ1ـ1ـ                   انجام کاری خرق عادت (معجزه)

2ـ1ـ2ـ                   همراه با ادعای نبوت و ادعای عجز مخالفان از اتیان به معجزه (تحدی)

2ـ1ـ3ـ                   مطابق با درخواست مخالفان

2ـ1ـ4ـ                   برای اثبات پیامبری

2ـ2ـ          مباحث مرتبط  ................................................ ٢٠ دقیقه

2ـ2ـ1ـ                   از نظرگاه متکلمان مسلمان، همۀ پیامبران (ص) معجزه‌ای برای اثبات حقانیت خود آورده‌اند.

2ـ2ـ2ـ                   اعجاز برای بینندگان با رؤیت، و برای بقیه با تواتر ثابت می‌شود.

2ـ3ـ          معجزات پیامبر اکرم (ص) .............................................. ١٠ دقیقه

2ـ3ـ1ـ                   از نگاه مسلمانان، پیامبر اسلام (ص) معجزات مختلفی داشته‌اند.

2ـ3ـ2ـ                   مهمترین معجزۀ ایشان قرآن است.

2ـ3ـ3ـ                   معجزات همۀ پیامبران مربوط به زمان خودشان بوده است، ولی معجزه پیامبرخاتم (ص) ابدی است.

    ریشه‌های بحث در بارۀ اعجاز قرآن در روایات و گزارشهای اسلامی ........................... ٣٠ دقیقه

3ـ1ـ          اتهام زدن به پیامبر (ص) به عنوان ساحر و... به آن دلیل بود که احساس می‌کردند این سخن عادی نیست.

3ـ2ـ          درعین مخالفت با پیامبر (ص) به شنیدن تلاوت قرآن وی راغب بودند و از خود بیخود می‌شدند.

3ـ3ـ          آیاتی از قرآن کریم، ناظر به آن است که اگر جنیان و انسیان همه گرد آیند، نمی‌توانند کتابی بیاورند مثل:

3ـ3ـ1ـ                   کل قرآن: قل لئن اجتمعت الانس و الجن علی ان یأتوا بمثل هذا القرآن لایأتون بمثله (اسراء/ ١٧/ ٨٨).

3ـ3ـ2ـ                   ده سوره از آن: ام یقولون افتراه قل فأتوا بعشر سور مثله مفتریات (هود/ ١١ ١٣)

3ـ3ـ3ـ                   یک سوره از قرآن:

3ـ3ـ3ـ1ـ    و ان کنتم فی ریب مما نزلنا علی عبدنا فأتوا بسورة من مثله (بقره/ ٢/ ٢٣).

3ـ3ـ3ـ2ـ    ام یقولون افتراه قل فأتوا بسورة من مثله (یونس/ ١٠ ٣٨).

3ـ3ـ4ـ                   یک آیه: ام یقولون تقوله بل لایؤمنون فلیأتوا بحدیث مثله ان کانوا صادقین (طور/ ٥٢/ ٣٣ـ٣٤).

3ـ4ـ          برخی کسان که خواستند به تحدی قرآن پاسخ گویند و ناموفق ماندند:

3ـ4ـ1ـ                   جعد بن درهم

3ـ4ـ2ـ                   ابن مقفع

3ـ4ـ3ـ                   بشار بن برد

3ـ4ـ4ـ                   ابن راوندی

3ـ4ـ5ـ                   عیسی بن صبیح

3ـ4ـ6ـ                   ابوالعتاهیه

3ـ4ـ7ـ                   ابن راوندی

    موضوع هفتۀ آینده: مروری بر مهمترین دیدگاهها در بارۀ اعجاز قرآن

 

 

کلام٢

جلسۀ یازدهم: اعجاز قرآن

٤/ ١٠/ ١٣٨٥

امتحان میان ترم ـ نظرسنجی آموزشی

     مرور ............................................................................. ١٠ دقیقه

5ـ1ـ          بحث ما در بارۀ نبوت عامه به پایان رسید.

5ـ2ـ          در یادکرد مهم‌ترین مباحث نبوت خاصه، متوجه بحث اعجاز قرآن و عصمت شدیم.

5ـ3ـ          در بارۀ اعجاز قرآن، کلیات و تعاریفی گفته شد.

5ـ4ـ          بحث امروز: مروری بر مهمترین دیدگاهها در بارۀ اعجاز قرآن

    دیدگاههای کهن در بارۀ اعجاز قرآن ......................................... ٢٠ دقیقه

6ـ1ـ          اعجاز بلاغی: اعجاز قرآن کریم در زیباییهای ادبی آن است که هیچ سخنوری قادر به تحدی با آن نیست.

6ـ2ـ          اثر نفسی:

6ـ2ـ1ـ                   اعجاز قرآن در اثر عاطفی و روحی خاصی است که بر انسانها می‌نهد.

6ـ2ـ2ـ                   هیچ کس جز خدا به ماهیت آن اثر و چگونگی تأثیر آن بر نفس انسان واقف نیست.

6ـ3ـ          صرفه (دیدگاه سید مرتضی و ...):

6ـ3ـ1ـ                   عربها اگر اراده می‌کردند، می‌توانستند مانند قرآن بیاورند.

6ـ3ـ2ـ                   اعجاز قرآن در این است که خداوند همتهای آنها را از این که بخواهند همانند قرآن بیاورند بازگرداند.

6ـ4ـ          اخبار غیبی:

6ـ4ـ1ـ                   اعجاز قرآن به اخبار غیبی مهمی است که در آن آمده است.

6ـ4ـ2ـ                   از آن جمله، اخبار قرآن به پیروزی روم بر ایران است که در آغاز سورۀ روم بدان اشاره شده.

6ـ5ـ          مجموعۀ عوامل فوق همراه هم

    دیدگاههای رایج در عصر مدرن

7ـ1ـ          اعجاز علمی  ................................................................ ٢٠ دقیقه

7ـ1ـ1ـ                   مباحث قرآن در بارۀ تلقیح ابرها

7ـ1ـ2ـ                   گهواره بودن زمین

7ـ1ـ3ـ                   حرکت خورشید به دور زمین

7ـ2ـ          آفرینش و تصویرگری هنری ........................................... ١٠ دقیقه

7ـ2ـ1ـ                   دیدگاههای سید قطب، عالم مصری در بارۀ جلوه‌های هنری تصویرسازی قرآن

7ـ2ـ2ـ                   بیان:

7ـ2ـ2ـ1ـ    در قرآن هر مسئله‌ای، به نحوی بسیار زیبا، همانند یک فیلم سینمایی در ذهن قابل تجسم است.

7ـ2ـ2ـ2ـ    قرآن از تمثیل، استعاره، و مجاز چنان مدد جسته است که مفاهیم در ذهن خواننده مجسم شوند.

7ـ3ـ          اعجاز عددی (دیدگاههای رشاد خلیفه) ............................ ٢٠ دقیقه

7ـ3ـ1ـ                   الف) امهات مسایل قرآنی مضربی از عدد 19 هستند.

7ـ3ـ1ـ1ـ    تعداد سوره‌ها: ١١٤ = ٦ × ١٩

7ـ3ـ1ـ2ـ    تعداد آیات: ٦٣٤٦ = ٣٣٤ × ١٩

7ـ3ـ1ـ3ـ    الله: ٢٦٩٨ = ١٤٢ × ١٩

7ـ3ـ1ـ4ـ    جمع شمارۀ آیاتی که الله دارد: ١١٨١٢٣ = ٦٢١٧ × ١٩

7ـ3ـ1ـ5ـ    تعداد حروف بسمله: ١٩

7ـ3ـ2ـ                   ب) تساوی اعداد مرتبط با موضوعات مترادف در قرآن

7ـ3ـ2ـ1ـ    یوم و لیل، مساوی، ٣٦٥ بار

7ـ3ـ2ـ2ـ    امام و مشتقاتش، ١٢ بار

7ـ3ـ2ـ3ـ    شهر (ماه)، ١٢ بار

7ـ4ـ          اعجاز سبکی قرآن کریم ........................................ ١٠ دقیقه

7ـ4ـ1ـ                   هر انسانی در عموم نوشتارهای خود، سبکی در جمله‌سازی دارد.

7ـ4ـ2ـ                   بر اساس کاربری ناخودآگاه سبک خویش، جملاتی را با طول متوسطی به‌تقریب هم‌اندازه سر هم می‌کند.

7ـ4ـ3ـ                   شخص معمولا نمی‌تواند در نوشتارهای مختلف خود، طول متوسط جملاتی متفاوت داشته باشد.

7ـ4ـ4ـ                   آیات قرآن در آغاز بسیار کوتاه بودند و به مرور، طول متوسط آیات افزون شد.

7ـ4ـ5ـ                   طول متوسط آیات قرآن آن قدر منظم رشد یافته، که بر پایۀ آن زمان نزول آیه قابل تشخیص است.

    جمع‌بندی و نتیجه‌گیری ................................................. ١٠ دقیقه

8ـ1ـ          شرایط دیگری نیز برای پیامبران یاد کرده‌اند: طهارت مولد، بری بودن از بیماریهایی هراس‌آور، امانت...

8ـ2ـ          در جلسۀ بعدی به آخرین مبحث نبوت خاصه، یعنی عصمت خواهیم پرداخت.

 

 

کلام٢

جلسۀ دوازدهم: اعجاز قرآن٢: دیدگاههای رایج در عصر مدرن

١١/ ١٠/ ١٣٨٥

     مرور ............................................................. ١٠ دقیقه

9ـ1ـ          دیدگاههای کهن در بارۀ اعجاز قرآن طرح شد.

9ـ2ـ          از میان دیدگاههای معاصر، نمونه‌هایی از اشارات به اعجاز علمی توضیح داده شد:

9ـ2ـ1ـ                   مباحث قرآن در بارۀ تلقیح ابرها

9ـ2ـ2ـ                   گهواره بودن زمین

9ـ2ـ3ـ                   حرکت خورشید به دور زمین

10ـ                     بحث امروز: سایر جنبه‌های اعجاز قرآن از دید معاصران

10ـ1ـ      آفرینش و تصویرگری هنری ............................................... ٢٠ دقیقه

10ـ1ـ1ـ                دیدگاههای سید قطب، عالم مصری در بارۀ جلوه‌های هنری تصویرسازی قرآن

10ـ1ـ2ـ                بیان:

10ـ1ـ2ـ1ـ                در قرآن هر مسئله‌ای، به نحوی بسیار زیبا، همانند یک فیلم سینمایی در ذهن قابل تجسم است.

10ـ1ـ2ـ2ـ                قرآن از تمثیل، استعاره، و مجاز چنان مدد جسته است که مفاهیم در ذهن خواننده مجسم شوند.

10ـ2ـ      اعجاز عددی (دیدگاههای رشاد خلیفه) ..................................... ٢٠ دقیقه

10ـ2ـ1ـ                الف) امهات مسایل قرآنی مضربی از عدد 19 هستند.

10ـ2ـ1ـ1ـ                تعداد سوره‌ها: ١١٤ = ٦ × ١٩

10ـ2ـ1ـ2ـ                تعداد آیات: ٦٣٤٦ = ٣٣٤ × ١٩

10ـ2ـ1ـ3ـ                الله: ٢٦٩٨ = ١٤٢ × ١٩

10ـ2ـ1ـ4ـ                جمع شمارۀ آیاتی که الله دارد: ١١٨١٢٣ = ٦٢١٧ × ١٩

10ـ2ـ1ـ5ـ                تعداد حروف بسمله: ١٩

10ـ2ـ2ـ                نقدها بر این دیدگاه:

10ـ2ـ2ـ1ـ                اولا، اعجاز کاری است که دیگری نتواند بکند؛ این موارد در عین زیبایی اعجاز نیست.

10ـ2ـ2ـ2ـ                ثانیا، بسیاری از این موارد، درست شمارش نشده، و گاه در آن اختلاف نظر است.

10ـ2ـ2ـ3ـ                ثالثا، برای دیگر آثار بشری چنین مطالعه‌ای اگر صورت گیرد، نتایج مشابه بعید نیست.

10ـ2ـ3ـ                ب) تساوی اعداد مرتبط با موضوعات مترادف در قرآن

10ـ2ـ3ـ1ـ                یوم و لیل، مساوی، ٣٦٥ بار

10ـ2ـ3ـ2ـ                امام و مشتقاتش، ١٢ بار

10ـ2ـ3ـ3ـ                شهر (ماه)، ١٢ بار...

10ـ3ـ      اعجاز سبکی قرآن کریم ............................................. ٢٠ دقیقه

10ـ3ـ1ـ                هر انسانی در عموم نوشتارهای خود، سبکی در جمله‌سازی دارد.

10ـ3ـ2ـ                بر اساس کاربری ناخودآگاه سبک خویش، جملاتی را با طول متوسطی به‌تقریب هم‌اندازه سر هم می‌کند.

10ـ3ـ3ـ                شخص معمولا نمی‌تواند در نوشتارهای مختلف خود، طول متوسط جملاتی متفاوت داشته باشد.

10ـ3ـ4ـ                آیات قرآن در آغاز بسیار کوتاه بودند و به مرور، طول متوسط آیات افزون شد.

10ـ3ـ5ـ                طول متوسط آیات قرآن آن قدر منظم رشد یافته، که بر پایۀ آن زمان نزول آیه قابل تشخیص است.

11ـ                     شرایط دیگری نیز برای پیامبران یاد کرده‌اند ................................ ١٠ دقیقه

11ـ1ـ      یادکرد موارد:

11ـ1ـ1ـ                طهارت مولد

11ـ1ـ2ـ                بری بودن از بیماریهایی هراس‌آور

11ـ1ـ3ـ                امانت و صداقت...

11ـ2ـ      نقد: پسینی بودن یادکرد این موارد و عدم وجود ثمرۀ عملی برای آنها

12ـ                     جمع‌بندی، نتیجه‌گیری و تقدیر از دانشجویان برتر ........................ ٢٠ دقیقه

12ـ1ـ      ضرورت به کار انداختن عقل و کورکورانه هر مرید مکتبی نشدن

12ـ2ـ      دوری از تعصب و شنیدن حق طلبانۀ حرف همۀ طرفین دعوا

12ـ3ـ      تواضع علمی با توجه به این که مخافان هم گاه دلایل محکم دارند.

12ـ4ـ      ضرورت احساس مسئولیت و افزایش تلاش علمی برای پاسخگو بودن به پرسشهای کلامی عصر جدید

 

 

 

 


امتحان ماهانۀ اول

دانشجوی گرامی،

با سلام و آرزوی توفیق، خواهشمندم پیش از پاسخ به پرسشها، توضیحات این چند خط را با دقت بخوانید.

به همۀ پرسشهای 1ـ٥ پاسخ دهید. این امتحان تا سقـف ٢٠ نمره مثبت (از مجموع ٣٠ نمرۀ طول ترم) به نمره پایانی شما خواهد افزود و از آن هیچ نخواهد کاست. فلسفه آن آگاهی یافتن من و شما از نقاط قوت و ضعف خویش، و تمرینی برای نگارش علمی، نقادی و نقدپذیری است. خواهشمندم در شرایط بی‌علاقگی، کسالت، یا هر عذر دیگری از این دست، هیچ ننویسید و وقتی زنده را بدان اختصاص دهید.

پاسخهای شما تنها هفته بعد از امتحان دریافت خواهد شد. در صورت نیاز به مشورت مدرس در طول این هفته، می‌توانید از طریق پست الکترونی (ایمیل)، پرسشهای خود را با او در میان گذارید. یک هفته بعد از تحویل پاسخها به مدرس، اشکالات شما که در حاشیۀ برگۀ امتحانیتان مکتوب شده، به شما ابلاغ خواهد شد. از آن پس یک هفته فرصت دارید نسبت به رفع آن اشکالات اقدام، و برگۀ اصلاحی را به پاسخهای نخستین ضمیمه کنید. در این مرحله، مدرس در مقایسۀ دو برگه و سنجش میزان پیشرفت شما، ارزشیابی نهایی خود را در قالب نمرۀ واقعی اعلام خواهد کرد.

هر گاه در این امتحان قادر به کسب نمره واقعی بالاتر از 85 (از 100 نمره) شوید، آگاهیهای شما در زمینۀ درس، در حد یک دانشجوی خوب رشته الاهیات است. دانشجویانی که نمره‌ای میان 60 تا 85 کسب کنند، آنچه را که از یک دانشجوی متوسط رشته الاهیات انتظار می‌رود برآورده‌اند.

افزون بر «نمره واقعی»، «نمره رسمی» نیز برایتان ثبت خواهد افتاد که نشان می‌دهد پایان نیمسال با چنین گونه پاسخی به پرسشها، در حدود چه نمره‌ای به اداره امتحانات گزارش خواهد گشت. نمره رسمی، به هیچ روی نشانگر بنیه علمی شما نیست و نمره مثبتی که به تلاشتان تعلق می‌گیرد، بر آن پایه نخواهد بود.

لازم است پاسخ شما معلوم كند كه درس را فهمیده‌اید. کلیه مطالب تنها با انشای شخص شما نوشته شده باشند. بدین سان، از آوردن کلمات و جملاتی که خود معنای آن را نفهمیده‌اید به شدت پرهیز کنید و در این زمینه تا حد ممکن سختگیر باشید؛ چرا که در این صورت به برگه شما نمره واقعی (و نه رسمی) صفر تعلق خواهد گرفت. مطمئن باشید پرسشها به گونه‌ای طراحی شده‌اند که برای دست‌یابی به این اهداف، مطالعه صرف آن پاره از کتاب که در بردارنده توضیحاتی در باره مطلب است بسنده نخواهد بود. بر پایه همین منطق، لازم است از رونویسی مطالب کتابها و نگارش استدلالی بجز آنچه خود بدان معتقدید و می‌توانید پس از استمرار بحث حضوری و رویاروی از آن دفاع کنید، جدا بپرهیزید؛ چرا که سودی برایتان ندارد، وقت مدرس را می‌گیرد و ازیرا گونه‌ای توهین به وی تلقی خواهد شد. نیز تقلب در امتحان و رونویسی کورکورانه دست نوشته‌های دیگران، به عواقب سوئی منجر خواهد شد (نک‍: سیلابس کلی درس).

در پاسخ به این پرسشها، کاربرد منابعی كه در خلال درس معرفی شده، گر چه ضروری نیست، بسیار مفید است. لازم است وقتی مطلبی را از كسی نقل می‌كنید، حتما به گونه‌ای دقیق به آثار وی ارجاع دهید. افزون بر این، لازم است منابع خود را در پاسخگویی به سؤال یاد كنید. كاربرد منابع دست اول به دریافت نمره‌های ارفاقی خواهد انجامید. به هر روی، ارجاع باید به گونه‌ای باشد كه مدرس بتواند با مراجعه به منبع، مطلب را بیابد. بدین سان افزون بر جلد و صفحه، یادكرد مشخصات نشر كتابها نیز لازم است.

حتما: ١) برگه پرسشها را به پاسخنامه خود ضمیمه، و شماره پرسش را در پاسخ قید کنید؛ ٢) تنها بر برگه سفید آـ4 و تنها با خودکار مشکی بنویسید؛ ٣) لازم است نوشته شما از طرف راست 8 سانتی‌متر حاشیه داشته باشد و در هر صفحه بیش از 15 خط نوشته نشود؛ 4) مشخصات خود را تنها در کادر پیش‌بینی شده بنویسید؛ 5) جز منگنه کردن (تنها از محل مشخص شده)، هیچ روش دیگری را برای به هم پیوستن برگه‌های خود، کار نگیرید و از افزودن شیرازه و طلق ومانند آنها خودداری کنید. در میانۀ آخرین سطر صفحه، شمارۀ صفحه را قید کنید. بدون رعایت اینها، برگه امتحانی از شما گرفته نخواهد شد.

رعایت حجم پاسخها بر پایه همان مقدار که برای هر سؤال مجاز دانسته شده، ضروری است. اگر کمتر از حجم یاد شده نیز توضیح دهید، بدان معناست که مطلب بیشتری برای بیان در خاطر نداشته‌اید و اگر بیشتر بنویسید، بدان معناست که (با فرض درست بودن پاسخ) در بیان آنچه فهمیده‌اید ضعف دارید. بدین سان، لازم خواهد شد هم فشرده نویسی و هم نگارش ضابطه‌مند را تمرین کنید. پیش از پاكنویس كردن پاسخها، در موارد تردید برای رفع غلطهای املایی به فرهنگ لغت مراجعه كنید. غلط املایی در شأن دانشجو نیست و در صورت مشاهده، نمرۀ (واقعی) صفر منظور خواهد شد.

بکوشید چینش مطالب در نوشته شما از یک نظم منطقی برخوردار باشند؛ چنان که خواننده به آسودگی بتواند استدلالهایتان را دنبال کند. رعایت علایم نگارشی (نقطه، ویرگول، علامت تعجب، نقطه‌ویرگول، علامت سؤال، گیومه، پرانتز، تورفتگی آغاز پاراگراف...) ضروری است.

موفق باشید.

 

 

توجه: در پاسخ گفتن به پرسشها، استفاده از منابع مناسب و معرفی و ارجاع به آنها ضروری است و اساساً هدف از طرح چنین پرسشهایی سوق دادن شما به سمت آشنایی و کاربرد آن منابع است.

 

 

    در بارۀ هر یک از اصطلاحات زیر چنان توضیح دهید و مثال بزنید که معلوم شود آنها را فهمیده‌اید: «ضرورت بعثت انبیاء»، «نبوت عامه»، «وجوب لطف بر خدا»، «اشاعره»، «عدلیه»، «کلام جدید» (هر یک حدود ٥٠ کلمه، ٣٠ نمره).

    میان‌رشته‌ای بودن دانش کلام به چه معناست؟ با بیان مثالهایی چند، مسئله را توضیح دهید (حدود ٥٠ کلمه، ١٠ نمره).

    مباحث علم کلام در عصر حاضر چگونه طبقه‌بندی می‌شوند؟ کدام بخش از این طبقه‌بندی خاص عالم اسلام، و کدام‌یک مشترک با سایر ادیان است؟ زیرشاخه‌های هر یک از دو شاخۀ اصلی علم کلام کدامند؟ (حدود ١٠٠ کلمه، ٢٠ نمره).

    کدام یک از آثار زیر، نوشتارهایی متکلمانه محسوب می‌شوند؟ چرا؟ بجز علم کلام، آنها را با چه حوزه‌های دیگری از دانش بشری می‌توان مرتبط شمرد؟ با توجه به ماهیت میان‌رشته‌ای علم کلام، جایگاه این آثار را در میان معارف بشری تبیین کنید (هر یک حدود ٥٠ کلمه، ٢٠ نمره).

الف) ـ پیامبر امی: کتاب شهید مطهری در اثبات امی بودن پیامبر اکرم (ص)

ب) ـ احکام نماز در کرۀ ماه و دیگر سیارات آسمانی (نوشتۀ حضرت آیة الله مکارم شیرازی)

پ) ـ تفسیر علامۀ طباطبایی بر آیۀ ٨٣ سورۀ کهف (١٨)، در شرح این دیدگاه که «ذی القرنین» یاد شده در این آیه، احتمالا کورش کبیر، پادشاه ایرانی است.

ت) ـ شهید آگاه: نوشتۀ حضرت آیت الله صافی گلپایگانی، در رد دیدگاه نویسندۀ کتاب شهید جاوید، مبنی بر بی‌اطلاعی امام حسین (ع) از سرنوشت خویش پس از قیام

    چه فواید و مضراتی برای علم کلام برشمرده‌اند؟ با رعایت اصول پاراگراف‌نویسی، در یک پاراگراف استاندارد توضیح دهید (حدود ٢٠٠ کلمه، ٢٠ نمره؛ می‌توانید برای آگاهی از این اصول، به پایگاه اینترنتی زیر مراجعه فرمایید: www.fmehrvash.com؛ یادآوری: رعایت این اصول در امتحان پایان ترم ضروری است).

 

 

امتحان میان ترم

 

دانشجوی گرامی،

با سلام و آرزوی توفیق، خواهشمندم پیش از پاسخ به پرسشها، توضیحات این چند خط را با دقت بخوانید.

از میان پرسشهای زیر، تنها به دو مورد پاسخ دهید. این امتحان تا سقـف ٣٠ نمرۀ مثبت (از مجموع ٣٠ نمرۀ طول ترم) به نمره پایانی شما خواهد افزود و از آن هیچ نخواهد کاست. فلسفه آن آگاهی یافتن من و شما از نقاط قوت و ضعف خویش، و تمرینی برای نگارش علمی است. خواهشمندم در شرایط بی‌علاقگی، کسالت، یا هر عذر دیگری از این دست، هیچ ننویسید و وقتی زنده را بدان اختصاص دهید.

پاسخهای شما تنها هفته بعد از امتحان دریافت خواهد شد. در صورت نیاز به مشورت مدرس در طول این هفته، می‌توانید از طریق پست الکترونیکی (ایمیل)، پرسشهای خود را با او در میان گذارید.

هر گاه در این امتحان قادر به کسب نمره واقعی بالاتر از 85 (از 100 نمره) شوید، آگاهیهای شما در زمینۀ درس، در حد یک دانشجوی خوب رشته الاهیات است. دانشجویانی که نمره‌ای میان 60 تا 85 کسب کنند، آنچه را که از یک دانشجوی متوسط رشته الاهیات انتظار می‌رود برآورده‌اند.

افزون بر «نمره واقعی»، «نمره رسمی» نیز برایتان ثبت خواهد افتاد که نشان می‌دهد پایان نیمسال با چنین گونه پاسخی به پرسشها، در حدود چه نمره‌ای به اداره امتحانات گزارش خواهد گشت. نمره رسمی، به هیچ روی نشانگر بنیه علمی شما نیست و نمره مثبتی که به تلاشتان تعلق می‌گیرد، بر آن پایه نخواهد بود.

لازم است پاسخ شما معلوم كند كه درس را فهمیده‌اید. کلیه مطالب تنها با انشای شخص شما نوشته شده باشند. بدین سان، از آوردن کلمات و جملاتی که خود معنای آن را نفهمیده‌اید به شدت پرهیز کنید و در این زمینه تا حد ممکن سختگیر باشید؛ چرا که در این صورت به برگه شما نمره واقعی (و نه رسمی) صفر تعلق خواهد گرفت. مطمئن باشید پرسشها به گونه‌ای طراحی شده‌اند که برای دست‌یابی به این اهداف، مطالعه صرف آن پاره از کتاب که در بردارنده توضیحاتی در باره مطلب است بسنده نخواهد بود. بر پایه همین منطق، لازم است از رونویسی مطالب کتابها و نگارش استدلالی بجز آنچه خود بدان معتقدید و می‌توانید پس از استمرار بحث حضوری و رویاروی از آن دفاع کنید، جدا بپرهیزید؛ چرا که سودی برایتان ندارد، وقت مدرس را می‌گیرد و ازیرا گونه‌ای توهین به وی تلقی خواهد شد. نیز تقلب در امتحان و رونویسی کورکورانه دست نوشته‌های دیگران، به عواقب سوئی منجر خواهد شد (نک‍: سیلابس کلی درس).

در پاسخ به این پرسشها، کاربرد منابعی كه در خلال درس معرفی شده، گر چه ضروری نیست، بسیار مفید است. لازم است وقتی مطلبی را از كسی نقل می‌كنید، حتما به گونه‌ای دقیق به آثار وی ارجاع دهید. افزون بر این، لازم است منابع خود را در پاسخگویی به سؤال یاد كنید. كاربرد منابع دست اول به دریافت نمره‌های ارفاقی خواهد انجامید. به هر روی، ارجاع باید به گونه‌ای باشد كه مدرس بتواند با مراجعه به منبع، مطلب را بیابد. بدین سان افزون بر جلد و صفحه، یادكرد مشخصات نشر كتابها نیز لازم است.

حتما: ١) برگه پرسشها را به پاسخنامه خود ضمیمه، و شماره پرسش را در پاسخ قید کنید؛ ٢) تنها بر برگه سفید آـ4 و تنها با خودکار مشکی بنویسید؛ ٣) لازم است نوشته شما از طرف راست 8 سانتی‌متر حاشیه داشته باشد و در هر صفحه بیش از 15 خط نوشته نشود؛ 4) مشخصات خود را تنها در کادر پیش‌بینی شده بنویسید؛ 5) جز منگنه کردن (تنها از محل مشخص شده)، هیچ روش دیگری را برای به هم پیوستن برگه‌های خود، کار نگیرید و از افزودن شیرازه و طلق ومانند آنها خودداری کنید. در میانۀ پایینی صفحه، شمارۀ صفحه را قید کنید. بدون رعایت اینها، برگه امتحانی از شما گرفته نخواهد شد.

رعایت حجم پاسخها بر پایه همان مقدار که برای هر سؤال مجاز دانسته شده، ضروری است. اگر کمتر از حجم یاد شده نیز توضیح دهید، بدان معناست که مطلب بیشتری برای بیان در خاطر نداشته‌اید و اگر بیشتر بنویسید، بدان معناست که (با فرض درست بودن پاسخ) در بیان آنچه فهمیده‌اید ضعف دارید. بدین سان، لازم خواهد شد هم فشرده نویسی و هم نگارش ضابطه‌مند را تمرین کنید. پیش از پاكنویس كردن پاسخها، در موارد تردید برای رفع غلطهای املایی به فرهنگ لغت مراجعه كنید. غلط املایی در شأن دانشجو نیست و در صورت مشاهده، نمرۀ (واقعی) صفر منظور خواهد شد.

بکوشید چینش مطالب در نوشته شما از یک نظم منطقی برخوردار باشند؛ چنان که خواننده به آسودگی بتواند استدلالهایتان را دنبال کند. خوب است که در پاسخ گفتن به پرسشها، به اصول پاراگراف نویسی (یاد شده در پایگاه اینترنتی مدرس) نظر داشته باشید. رعایت علایم نگارشی (نقطه، ویرگول، علامت تعجب، نقطه‌ویرگول، علامت سؤال، گیومه، پرانتز، تورفتگی آغاز پاراگراف...) ضروری است.

موفق باشید.


 

١ـ    در بارۀ مفاهیم، اصطلاحات و أعلام زیر چنان توضیح دهید (و در صورت لزوم، مثال بزنید) که معلوم شود آنها را فهمیده‌اید (هر یک در حدود ٢٠ـ ٥٠ کلمه):

١-١-اعجاز قرآن

١-٢-  اثر نفسی

١-٣-  سید قطب

١-٤-  برهان اخلاقی کانت

١-٥-  دیوید هیوم

١-٦-  قاعدۀ لطف

١-٧-  تکامل تاریخی دین

١-٨-  نبوت خاصه

١-٩-  آنسلم

١-١٠- شبهه

٢ـ    یکی از نقدهای مشهور ضرورت بعثت انبیاء را که بر علوم انسانی مدرن مبتنی شده است، بیان کرده، سپس آن را نقد کنید (حدود ٢٠٠ کلمه).

٣ـ    دیدگاه حقوقدانان در بارۀ عرفی بودن قانون چیست؟ این دیدگاه چه مناسبت و ربطی با مباحث لزوم بعثت انبیاء می‌یابد؟ (حدود ٥٠ کلمه).

٤ـ    چه انتقاداتی بر تعریف کهن اعجاز وارد است؟ این تعریف چگونه قابل اصلاح است؟ (حدود ٥٠ کلمه).

٥ـ «تواتر» را همچون «راه اثبات اعجاز برای آیندگان» توضیح دهید (حدود ٥٠ کلمه).

٦ـ به نظر شما آیا از دید یک مسلمان، در هنگام تعارض یافته‌های عقل بشری با وحی چه باید کرد؟ (حدود ٢٠٠ کلمه).

 

 

 امتحان پایان ترم

باسمه تعالی

مبارزۀ علمی جوانان، در زنده کردن روح جستجو و کشف واقعیتهاست؛

و مبارزۀ عملی ایشان در بهترین صحنه‌های جهاد و شهادت شکل گرفته است.

امام خمینی(ره)

 

دانشجویان عزیز، با سلام و آرزوی توفیق، خواهشمندم تنها در بارۀ یکی از پرسشهای زیر، یک پاراگراف بنویسید. رعایت همۀ توصیه‌های گفته شده در طول امتحانات میان دوره، در بارۀ آیین نگارش و نظم برگه‌ها ضروری است. چرکنویس شما نیز همانند اصل برگه تصحیح، و رعایت اصول پاراگراف نویسی در آن ملاحظه خواهد شد.

 

     لوازم منطقی استدلال ابن سینا در اثبات ضرورت بعثت انبیا را یادآور شوید (حدود ٢٠٠ کلمه).

     چرا در تفکر اشعری بحث از «وجوب بعثت انبیا» معنا ندارد؟  (حدود ١٠٠ کلمه).

     در بارۀ قاعدۀ لطف چه می‌دانید؟ این قاعده در کدام یک از مباحث کلامی کاربرد می‌یابد؟ چنان توضیح دهید که فردی که هیچ نمی‌داند، بیاموزد (٢٠٠ کلمه).

     بر پایۀ کلام اسلامی توضیح دهید «چرا باید پیامبران (ع) معصوم باشند؟» (حدود ١٠٠ کلمه).

     طبقه‌‌بندی مباحث نبوت، در کلام اسلامی چگونه است؟ در بارۀ هر یک از فروع این بحث چه می‌دانید؟ (٣٠٠ کلمه).

     نقدهای مختلف وارد شده بر «ضرورت بعثت انبیا» را دسته‌بندی کنید (حدود ٣٠٠ کلمه).

برای شما عزیز، آرزوی باقی ماندن خاطره‌ای خوش از کلاس درسِ نیمسال طی شده، و به دست آوردن موفقیتهای هر چه بیشتر در زندگی دارم.

 ارادتمند: مهروش

 

 

راهنمای پایگاه آخرین صفحات به روز شده