برنامه تدريس «کلام٣»

مقطع تحصيلي: کارشناسي الاهيات (گرایشهای دبیری و فقه و مبانی حقوق اسلامی)

مدرس: فرهنگ مهروش

سازمان: دانشگاه آزاد اسلامي (واحد آزادشهر) ـ گروه الاهيات

زمان: نيمسال تحصيلي اول 1384ـ1385

آدرس الکترونيکي مدرس: F.Mehrvash@cgie.org.ir

زمان ملاقات (با هماهنگی): سه شنبه‌ها، ساعت 30/ 17ـ 30/ 18

 

 

1ـ     اهداف آموزشي (که در پايان دوره بايد حاصل شده باشد):

1ـ1ـ        آشنایی با شیوۀ استدلال قدما در باب اثبات جهان آخرت

1ـ2ـ        آشنایی با دلایل عقلی و نقلی اثبات معاد

1ـ3ـ        آشنایی با برخی منابع سنتی و جدید در باب معادشناسی

1ـ4ـ        آشنایی با گونه‌های اعتقاد به معاد در ادیان

 

2ـ     آرمانهاي آموزشي (که علاقه‌مندان بايد بدان دست يابند):

2ـ1ـ        درک تفاوت نگرش متکلمانه و فیلسوفانه در اثبات معاد

2ـ2ـ        توجه به تفاوت نگرش برون دینی و درون دینی به مسئلۀ معاد

 

3ـ     شيوه تدريس: در تدریس این درس، تکیه بر یک متن درسی خاص نیست، چرا که با نظر به ماهیت عقلی مباحث از یک سو، و در نظر گرفتن تنگنای وقت از جانب دیگر، پی گرفتن مباحث از طریق آن در اولویت قرار ندارد. با این حال، به دانشجویان علاقه‌مند سفارش می‌شود خواندن یک متن سنتی همچون کشف المراد علامۀ حلی یا مواقف قاضی عضد ایجی و شروح آنها را فرو نگذارند.

نخست مباحثی کلی برای آشنایی بهتر و بیشتر با علم کلام و مباحث معاد، همچون تعریف علم کلام، جایگاه معاد در دین اسلام، استدلالهای درون دینی برای اثبات آن و جایگاه اعتقاد به معاد در ادیان دیگر و مباحثی از این دست مطرح خواهد شد. در مرحلۀ بعد استدلالهای سنتی در اثبات معاد یک به یک در میان خواهد آمد و مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

گر چه به دلیل تکیۀ جدی مدرس بر آموزش مباحث کهن، در سرفصلها عنوانی به مباحث نوین معادشناسی اختصاص نیافته است، کوشش خواهد شد ضمن طرح هر مبحث، استدلالهای نو، و گاه مباحث جدید مرتبط با موضوع نیز مورد توجه قرار گیرند. در همین راستا مباحثی همچون توصیفات قرآنی از بهشت و چگونگی تناسب آن با عدل الاهی و حقوق زنان، تناسب توصیفات بهشتی در قرآن کریم با یافته‌های علمی نوین و مانند آنها، تا جایی که به بحثهای «کلامی» معاد پیوند خورند، به بحث گذاشته خواهند شد.

دانشجویان نیز در بحثها شرکت خواهند جست و از آرای خویش در بارۀ موضوعات مختلف خبر خواهند داد. مدرس خواهد کوشید بیش از آن که پاسخها را با دانشجویان مطرح کند، آنها را با پرسشها و طبقه‌بندیها ذیل هر بحث آشنا سازد.

 

4ـ     آيين حضور درس: حضور درس الزامي نيست؛ اجازه گرفتن در هنگام ورود و خروج، يا براي غيبت مرسوم نخواهد بود؛ مستمعان آزاد، براي حضور تا آنجا که به مدرس مربوط است، منعي ندارند؛ در تمام مدت تدريس هيچ کس حق ايجاد مزاحمت براي درس را نخواهد داشت و در موارد بسيار ضروري، لازم است فقط با مدير محترم اداره امور کلاسها هماهنگ، و از مراجعه شخصي خودداري شود. کلاس تنها در تعطيلات رسمي داير نخواهد گشت و در ساير ايام، بدون در نظر داشتن عرف عمومي، هر گاه غيبت دانشجويان اسباب اخلالي در درس فراهم آورد، به شدت (با کسر 5 نمره از نمره کل درس به ازاي هر جلسه) برخورد خواهد شد. گرچه عدم حضور دانشجویان تأثیری بر قضاوت مدرس در بارۀ نمرۀ پایان دورۀ آنها نخواهد نهاد، حضور پرنشاط در کلاس و فراهم آوردن فضای بحثی پرشور بی‌تردید سبب ارفاق به دانشجو خواهد شد (در این باره، بنگرید به تیتر شمارۀ «٥ـ٣ـ٢» از همین طرح). مدت کلاسها در ایام ماه مبارک رمضان 80 دقیقه، و در دیگر ایام، 100 دقیقۀ کامل است.

 

5ـ     ارزشيابي:

5ـ1ـ  تاريخ امتحانهای طول دوره در جدول صفحه بعد اعلام شده است.

5ـ2ـ  نحوۀ امتحانها: امتحانها به صورت تشريحي است. بجز امتحان پايان ترم، در ساير موارد پاسخگويي به پرسشها در منزل، و در ظرف مدت يک هفته انجام خواهد گرفت. در اين پرسشها ذهن دانشجو به چالش کشيده، و از وي تحليل مطالبه خواهد شد. در نخستين امتحان، همراه با برگة امتحاني، ديدگاههاي دانشجو نيز نقد مي‌شود. دانشجو تنها در جلسه بعد، پاسخ مکتوب خود را به نقدها باز مي‌گرداند. پرسشها به گونه‌اي طراحي خواهند شد که مطالعات شب امتحاني کارساز نباشند و تلاش درسي دراز مدت دانشجو در خلال تحصيل نمايانده شود. نمرة کل دانشجو بر پاية نمرات وي در طول نيمسال محاسبه نمي‌گردد؛ بلکه قوه تحليل، ذهن نقاد، توانايي در نگارش علمي و در نهايت، التفات وي به تفاوت ميان بيان علمي و غيرعلمي مطالب و به بياني گوياتر، ميزان هماهنگي دانشجو با اهداف تعريف شده در آموزش درس با امتحانهاي مختلف کشف مي‌شود. بجز امتحان پايان نيمسال که از ضوابط اداره امتحانات پيروي خواهد کرد، شرکت در امتحانهاي ديگر براي او اختياري خواهد بود. بدين سان، هدف از نمره دادن به برگه‌هاي امتحاني، تنها به دست دادن برآوردي از وضعيت تحصيلي دانشجو به خود او خواهد بود. کاربرد هر گونه کتاب يا جزوه، هر گونه مشورت، يا هر کاري ديگر از اين قبيل در هنگام امتحان مجاز است. در مواردي که مشاهده شود کسي مطلبي را نوشته است که خود به درستي از معنايش آگاه نيست، يا رونويسي ناقص و نامفهومي را بدون افزودن تحليل خويش در ميان آورده، يا قولي را به خطا به کسي نسبت داده، از آنجا که اين کار سرسري و غير مسئولانه در بر دارنده هيچ سودي براي وي نيست و گونه‌اي توهين به مدرس است، برگة وي تصحيح نخواهد شد. در برابر، دانشجويان نيز اخلاقاً موظفند از انتقاد علمي و ارزشيابي مدرس فرونگذارند. افزون بر دو نوبت امتحان، در سومین جلسۀ باقی مانده تا آخر دوره (اعلام شده در جدول زمان‌بندی (تیتر شمارۀ 7))، نمونه‌هایی از پرسشهای امتحانی به دانشجویان ارایه خواهد شد؛ باشد که بهتر بتوانند برای امتحان پایانی با نحوۀ طرح پرسشها تفاهم برقرار کنند.

5ـ3ـ  بارم نمره‌ها:

5ـ3ـ1ـ              نمره‌هاي اصلي: امتحان پايان ترم: 80 نمره، رعايت شئون دانشوري: 20 نمره [جمعا 100 نمره].

5ـ3ـ2ـ              نمره‌های ارفاقی: امتحان ماهانه: 2۰ نمره، امتحان ميان ترم: 30 نمره، حضور فعال و پرسشگری در کلاس، یا هر کار دیگری که زمینه‌ساز مطالعۀ مدرس و آگاهیش از نقاط ضعف خود شود: 10 نمره، ارتباط خارج از کلاس با مدرس: 10 نمره، کار مطالعاتی: 20 نمره.

نمره‌ها بر مبناي 100 محاسبه خواهد شد. مراد از رعايت شئون دانشوري (بنگرید به 5ـ٣ـ١)، آموختن شيوه بحث و انتقاد صريح و بي‌تملق در عين رعايت احترام، دوري جستن از شيوه‌هاي بيان عوامانه و غير علمي مباحث، دوري جستن از کارهاي بي‌ضابطه و نگرشهاي سرسري به مسايل، و بي‌دقتي در زمينه مطالب اعلام شده در باره درس، امتحان، محل برگزاري درس و هر امري مانند آنهاست. کار مطالعاتي دانشجو نيز، مي‌تواند نگارش يک برگه تحقيقاتي (در حدود 400 ـ 800 کلمه)، ترجمه يک متن لاتين يا عربي (با حجمي در حدود 3000 کلمه) و خلاصه‌اي (در حدود 2000 کلمه) از يک مقاله يا بخشي از کتابي (با حجمي در حدود 100 صفحه باشد). در هر مورد، بهتر است نخست با مدرس نيز مشورت به انجام رسد. بجز اينها موضوعهاي ديگري نيز در سطور بعد پيشنهاد شده است. از پيشنهادهاي دوستان هم استقبال خواهد شد.

6ـ     کار مطالعاتي: هدف از کار مطالعاتي، ايجاد زمينه براي تلاش علاقه‌مندان در آموختن نگارش علمي، به کار بردن صحيح و استاندارد اصطلاحات و تمرين تحقيق است. پاسخ به هر گونه پرسشی در بارۀ کار مطالعاتی، از طریق تماس الکترونی (ایمیل)، یا مراجعۀ حضوری (با هماهنگی قبلی) در ساعت معین، پی گرفته خواهد شد.

     محورهای پيشنهادي:

ادلۀ منکران معاد جسمانی، مقایسۀ اعتقاد به معاد نزد پیروان دین یهود، مسیحیت و اسلام، جایگاه معاد در ادیان غیر ابراهیمی، ادلۀ قائلان به تناسخ، ادلۀ مسلمانان قایل به تناسخ و چگونگی جمع ایشان میان آیات قرآن کریم با این اعتقاد، اسباب و علل جای گرفتن بحث از امر به معروف و نهی از منکر در کتب کلامی ذیل بحث از معاد، طبقه‌بندی روایات رسیده در بارۀ عذاب قبر، عذاب قبر نزد پیروان ادیان ابراهیمی، عذاب قبر نزد پیروان ادیان غیر ابراهیمی، تفاوت شفاعت مورد پذیرش اسلام با آنچه بت‌پرستان می‌کرده‌اند، چگونگی اعتقاد به شفاعت بتها نزد عرب پیش از اسلام و تفاوتهای آن با شفاعت پذیرفته از دید مسلمانان، ادلۀ سلفیان بر حرمت استشفاع.

7ـ     برنامه زمان‌بندي:

 

 

 

8ـ     منابع:

8ـ1ـ  توضيحات:

8ـ1ـ1ـ   منابع براي مطالعه علاقه‌مندان معرفي شده‌اند و به طبع حجم منابع بسيار بيش از اينهاست.

8ـ1ـ2ـ   حجم قابل توجهي از منابع در کتابخانه دانشگاه به صورت نسخه کاغذي يا ديجيتال موجود است.

8ـ1ـ3ـ   کار مطالعاتي دانشجويان، ترجيحا در ارتباط با همين منابع تعريف خواهد شد.

8ـ1ـ4ـ   افزون بر اينها، به تناسب موضوعات جزيي‌تر، همواره منابعي نيز در کلاس معرفي مي‌گردد.

 

8ـ2ـ  معرفي منابع:

8ـ2ـ1ـ              کتابها و مقالات:

8ـ2ـ1ـ1ـ               کتابها و مقالات فارسی:

ابن رجب حنبلی، عبدالرحمان، التخویف من النار و التعریف بحال دار البوار، دمشق، دار البیان، 1399ق؛ ابن میثم بحرانی، میثم، قواعد المرام، به کوشش احمد حسینی،‌ قم، صدر، 1406ق؛ اکبری، رضا، جاودانگی، قم، بوستان کتاب؛ شوکانی، محمد بن علی، ارشاد الثقات الی اتفاق الشرائع علی التوحید و المعاد و النبوات، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1984م؛ صنعانی، محمد بن اسماعیل، رفع الاستار لادلة القائلین بفناء النار، به کوشش محمد ناصرالدین البانی، بیروت، المکتب الاسلامی، 1405ق؛ عضدالدین ایجی، المواقف، به کوشش عبدالرحمان عمیره، بیروت، دارالجیل، 1997م؛ علامۀ حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، به کوشش حسن حسن زادۀ آملی، قم، جامعۀ مدرسین، 1417ق، محمدی، علی، شرح کشف المراد، قم، قدس، 1382ش؛ مطهری، مرتضی، آشنایی با علوم اسلامی (بخش کلام)، تهران،‌صدرا؛ همو، معاد، تهران،‌ صدرا؛ مظفر، محمدرضا، عقائد الامامیة، قم، انصاریان، 1337ش؛ مفید، محمد، اوائل المقالات، بیروت، دارالمفید، 1414ق/ 1993م؛ مقداد سیوری، النافع یوم الحشر فی شرح باب حادی عشر، بیروت، دارالاضواء، 1417ق/ 1996م؛

8ـ2ـ1ـ2ـ               کتابها و مقالات لاتین:

 

“Escatology”, in: Encyclopaedia of Islam, 2^nd digital version, Lyden, 2000; Goldziher, Ignaz, Introduction to Islamic theology and law,  tr. Andras & Ruth Hamori, 1981, Princeton, N.J., Princeton University Press; Montgomery Watt, W., Islamic philosophy and theology, Edinburgh, Edinburgh U. Press, 1962;

 

8ـ2ـ2ـ              منابع اينترنتي (مراجعه به اين سايتها براي آگاهي از برخي گونه‌هاي آموزش کلام اسلامی، منابع جديد و استانداردهاي تدريس آن در دانشگاههاي خارجي توصيه مي‌شود):

“RELIGIOUS STUDIES COURSE OFFERINGS, FALL 2002”, http://www.virginia.edu/relig /courses/fall02.html, September 28, 2005; “معادشناسي”, http://www.maarefislam.com/doreholomva maarefislam/booksindex/maadshenasi.htm; “kalam schoolastic...”, http://www.alulbayt.com/english /books/kalam/scholastic.htm; “kalam”, http://www.al-islam.org/al-tawhid/kalam.htm

 

 

 

 

کلام٣

جلسۀ دوم: مقدمه (آشنایی با علم کلام)

12/ 7/ 1384

 

 

1ـ                       کلیات

1ـ1ـ      تعریف علم کلام:‌ دانش بحث از اصول عقاید و اثبات صحت آنها

1ـ2ـ      روش متکلمانه: عقلی و نقلی

1ـ3ـ      رویکرد متکلمانه: برون دینی و درون دینی

1ـ4ـ      ارتباط علم کلام با دانشهای دیگر

1ـ4ـ1ـ             فلسفه

1ـ4ـ2ـ             تاریخ

1ـ4ـ3ـ             حدیث

1ـ4ـ4ـ             تفسیر

1ـ4ـ5ـ             فقه

1ـ4ـ6ـ             روانشناسی،‌انسان شناسی و...

2ـ                       تاریخ علم کلام در جهان اسلام

2ـ1ـ      پیدایی اندیشه‌های کلامی در جهان اسلام:‌

2ـ1ـ1ـ             بحث از ارادۀ خدا و اختیار انسان

2ـ1ـ2ـ             بحث در بارۀ دجال و علایم آخرالزمان با قدریه

2ـ1ـ3ـ             کشیدن دامنۀ بحث به عقاید زنادقه و بیدینان

2ـ1ـ4ـ             بحث از خلق قرآن یا قدم آن

2ـ1ـ5ـ             راه یافتن مباحث خلافت و امامت

2ـ2ـ      اثر خواجه نصیرالدین طوسی

3ـ                       کلام جدید

 

 

 

منابع بحث: مطهری، مرتضی، «کلام»، ضمن آشنایی با علوم اسلامی؛ نیز:

“Theology”, Enc. Encarta; “Ilm al-Kalam”, Enc. Islam.

 

 

کلام٣

جلسۀ سوم: ادامۀ بحثهای مقدماتی:‌ تاریخ علم کلام در جهان اسلام

19/ 7/ 1384

 

 

1ـ                       مقدمه: نخستین اختلافها در میان مسلمانان

1ـ1ـ      اختلافها در میان مسلمانان در مسئلۀ‌خلافت بعد از پیامبر (ص)

1ـ2ـ      به وجود آمدن دو فرقۀ شیعه و سنی

1ـ3ـ      اختلافها در بارۀ کار و بار عثمان، پیدایی دو دستۀ علوی و عثمانی

1ـ4ـ      اختلاف در بارۀ حکمیت و پیدایی محکمه (خوارج): مطرح شدن بحث از حکم مرتکب کبیره

2ـ                       آغاز عصر اموی و زمینه‌های آن برای پیدایی فرقه‌های جدید

2ـ1ـ      شهادت امام حسین (ع) و بسیاری دیگر از بزرگان در عصر ایشان

2ـ2ـ      فراگیر شدن ظلم و فساد

3ـ                       جبریه و قدریه

3ـ1ـ      مطرح شدن این اندیشه توسط حاکمیت که «خدا خواسته است ما حاکم باشیم».

3ـ2ـ      درماندن مسلمانان در جمع میان اعتقاد به عدل الاهی، و ارادۀ او در حاکم کردن امویان.

3ـ3ـ      پیدایی دو فرقۀ‌ جبریه و قدریه

3ـ4ـ      ناسازگاری برخی باورهای اسلامی با اعتقادات قدریه و طرد ایشان از صحنه

4ـ                       ادامه یافتن بحث در بارۀ کار و بار حاکم ظالم و فاسق در دوره‌های بعدی

4ـ1ـ      حاکم ظالم، خود مسلمان، و جنگ با مسلمان حرام است؛ پس در برابر ظالم چه باید کرد؟

4ـ2ـ      خوارج فرد مسلمان مرتکب گناه کبیره را کافر و خونش را حلال می‌دانستند.

4ـ3ـ      برخی (مرجئه) گفتند گناه به ایمان لطمه‌ای نمی‌زند: «الایمان لایزید و لاینقص».

4ـ4ـ      شیعیان: فرق نهادن میان ایمان و اسلام

5ـ                       اشاعره و معتزله

5ـ1ـ      اختلاف مبنایی

5ـ1ـ1ـ             پیدا شدن بحث در این باره که: «ما که باشیم که بخواهیم کار خدا را عادلانه بدانیم یا نه»

5ـ1ـ2ـ             پرسش اصلی: آیا عقل انسان به تنهایی قادر به درک حسن و قبح امور هست یا نه؟

5ـ1ـ3ـ             آیا اگر شارع نمی‌فرمود ظلم کردن بد است، ما راهی برای درک بد بودن ظلم داشتیم؟

5ـ1ـ4ـ             پیدا شدن بحث جدی در بارۀ ارزش و اعتبار عقل انسانی

5ـ1ـ4ـ1ـ                     معتزله عقل را به عنوان یک منبع برای درک حقایق لازم می‌شمردند.

5ـ1ـ4ـ2ـ                     اشاعره، معتقد به تبعیت مطلق و بدون دخالت عقل از شرع بودند.

5ـ2ـ      اختلافها در این چند مسئلۀ اصولی:

5ـ2ـ1ـ             توحید افعالی:

5ـ2ـ2ـ             عدل الاهی

5ـ2ـ3ـ             وعد و وعید

5ـ2ـ4ـ             منزلت فاسق

5ـ2ـ5ـ             امر به معروف و نهی از منکر

5ـ3ـ      مثال از اختلافها:

5ـ3ـ1ـ             توحید افعالی

5ـ3ـ1ـ1ـ                     معتزله: اگر کارهای بندگان کار خدا باشد (توحید افعالی)، ثواب و عقاب عادلانه نیست.

5ـ3ـ1ـ2ـ                     اشاعره: معیارهای عدل الاهی قابل کشف برای عقل ما نیست.

5ـ3ـ2ـ             قبح عقاب بلابیان

5ـ3ـ2ـ1ـ                     معتزله: خدا نمی‌تواند بنده را به خاطر جرمی که تحذیرش نکرده مجازات کند.

5ـ3ـ2ـ2ـ                     اشاعره: مثال ایمان ابولهب و نمونه آوردن از تکلیف مالایطاق

 

 

مآخذ: ابن حزم، علی بن احمد، الفصل فی الاهواء و الملل، قاهره، مکتبة الخانجی؛ ابوزید، نصر حامد، «الاطار التاریخی لنشاأة الفکر الاعتزالی»، الاتجاه العقلی فی التفسیر، بیروت، المرکز الثقافی العربی، 1998م؛ اشعری، ابوالحسن علی بن اسماعیل، مقالات الاسلامیین واختلاف المصلین، به کوشش هلموت ریتر، بیروت، دار احیاء التراث العربی؛ شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، بیروت، دارالمعرفه، 1404ق؛ عبدالقاهر بغدادی، الفرق بین الفرق، بیروت، دارالآفاق الجدیده، 1977م؛ فخر رازی، محمد بن عمر، اعتقادات فرق المسلمین و المشرکین، به کوشش علی سامی نشار، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1402ق.

 

 

کلام٣

جلسۀ چهارم تا ششم: ادامۀ بحثهای مقدماتی:‌ تاریخ علم کلام در جهان اسلام

26/ 7/ 1384

 

6ـ                       کلیات

6ـ1ـ      مروری بر مباحث گذشته

6ـ1ـ1ـ             تعریف علم کلام

6ـ1ـ2ـ             آغاز بحث در بارۀ سابقۀ علم کلام در جهان اسلام

6ـ1ـ3ـ             اختلافات عقیدتی در میان فرق اهل سنت

6ـ2ـ