برنامه تدريس «مبادي فقه»

مقطع تحصيلي: کارشناسي الاهيات

مدرس: فرهنگ مهروش

سازمان: دانشگاه آزاد اسلامي (واحد آزادشهر) ـ گروه الاهيات

زمان: نيمسال تحصيلي دوم 1383ـ1384

آدرس الکترونيکي مدرس: F.Mehrvash@cgie.org.ir

 

 

 

 

 

 

1ـ     اهداف آموزشي (که در پايان دوره بايد حاصل شده باشد): آگاهي يافتن از جايگاه فقه در ميان علوم اسلامي، مباني و روشهاي فقه و ارتباط آن با ديگر معارف اسلامي، ابواب مختلف فقه، انديشمندان بزرگ و صاحبنام و مکاتب شناخته آن، تحولات عمده‌اي که در روشها و منابع همگام با تحولات اجتماعي جهان اسلام پيدا کرده، و مباحث جديدي که در دوران معاصر در ارتباط با جايگاه و نقش فقيهان در دوران مدرن مطرح است.

 

2ـ     آرمانهاي آموزشي (که علاقه‌مندان بايد بدان دست يابند): دست يافتن به درکي از جايگاه فقه و اثر آن در رشد و توسعه تمدن اسلامي

 

3ـ     شيوه تدريس: در تدريس مبادي فقه، کوشش خواهد شد مباحثي همچون مباني کلامي اجتهاد، نقد فقه، فلسفه فقه و مانند آن را که دانشجويان در سر و کار واحدهاي دانشگاهي خويش کمتر بدانها مواجه خواهند شد، بيشتر مورد توجه قرار دهد. در برابر از سرفصلهايي همچون اصطلاحات و قواعد فقهي و... که در سر و کارهاي درسي ديگر نيز به طور جدي مورد توجه قرار خواهد گرفت، سريعتر خواهيم گذشت.

 

4ـ     آيين حضور درس: حضور درس الزامي نيست؛ اجازه گرفتن در هنگام ورود و خروج، يا براي غيبت مرسوم نخواهد بود؛ مستمعان آزاد، براي حضور تا آنجا که به مدرس مربوط است، منعي ندارند؛ در تمام مدت تدريس هيچ کس حق ايجاد مزاحمت براي درس را نخواهد داشت و در موارد بسيار ضروري، لازم است فقط با مدير محترم اداره امور کلاسها هماهنگ، و از مراجعه شخصي خودداري شود. کلاس تنها در تعطيلات رسمي داير نخواهد گشت و در ساير ايام، بدون در نظر دانشتن عرف عمومي، هر گاه غيبت دانشجويان اسباب اخلالي در درس فراهم آورد، به شدت (با کسر 5 نمره از نمره کل درس به ازاي هر جلسه) برخورد خواهد شد.

5ـ     ارزشيابي:

5ـ1ـ  تاريخ امتحانها در جدول صفحه بعد اعلام شده است.

5ـ2ـ  نحوه امتحانها: امتحانها به صورت تشريحي است. بجز امتحان پايان ترم، در ساير موارد پاسخگويي به پرسشها در منزل، و در ظرف مدت يک هفته انجام خواهد گرفت. در اين پرسشها ذهن دانشجو به چالش کشيده، و از وي تحليل مطالبه خواهد شد. در طول نيمسال تحصيلي، همراه با برگه امتحاني، ديدگاههاي دانشجو نيز نقد مي‌شود. دانشجو تنها در جلسه بعد، پاسخ مکتوب خود را به نقدها باز مي‌گرداند. پرسشها به گونه‌اي طراحي خواهند شد که مطالعات شب امتحاني کارساز نباشند و تلاش درسي دراز مدت دانشجو در خلال تحصيل نمايانده شود. نمره کل دانشجو بر پايه نمرات وي در طول نيمسال محاسبه نمي‌گردد؛ بلکه قوه تحليل، ذهن نقاد، توانايي در نگارش علمي و در نهايت، التفات وي به تفاوت ميان بيان علمي و غيرعلمي مطالب و به بياني گوياتر، ميزان هماهنگي دانشجو با اهداف تعريف شده در آموزش درس با امتحانهاي مختلف کشف مي‌شود. هدف از نمره دادن به برگه‌هاي امتحاني، تنها به دست دادن برآوردي از وضعيت تحصيلي دانشجو به خود او خواهد بود. کاربرد هر گونه کتاب يا جزوه، هر گونه مشورت، يا هر کاري ديگر از اين قبيل در هنگام امتحان مجاز است. در مواردي که مشاهده شود کسي مطلبي را نوشته است که خود به درستي از معنايش آگاه نيست، يا رونويسي ناقص و نامفهومي را بدون افزودن تحليل خويش در ميان آورده، يا قولي را به خطا به کسي نسبت داده، از آنجا که اين کار سرسري و غير مسئولانه در بر دارنده هيچ سودي براي وي نيست و گونه‌اي توهين به مدرس است، برگه وي تصحيح نخواهد شد. در برابر، دانشجويان نيز اخلاقاً موظفند از انتقاد علمي و ارزشيابي مدرس فرونگذارند.

5ـ3ـ  بارم نمره‌ها:

5ـ3ـ1ـ              نمره‌هاي اصلي: هر يک از دو امتحان ماهانه: ١۰ نمره، امتحان ميان ترم: 30 نمره، پايان ترم: 30 نمره، رعايت شئون دانشوري: 20 نمره [جمعا 100 نمره].

5ـ3ـ2ـ              نمره‌هاي ارفاقي: حضور فعال و پرسشگري در کلاس، يا هر کار ديگري که زمينه‌ساز مطالعه مدرس شود: 10 نمره، ارتباط خارج از کلاس با مدرس: 10 نمره، کار مطالعاتي: 30 نمره.

نمره‌ها بر مبناي 100 محاسبه خواهد شد. مراد از رعايت شئون دانشوري، آموختن شيوه بحث و انتقاد صريح و بي‌تملق در عين رعايت احترام، دوري جستن از شيوه‌هاي بيان عوامانه و غير علمي مباحث، دوري جستن از کارهاي بي‌ضابطه و نگرشهاي سرسري به مسايل، و بي‌دقتي در زمينه مطالب اعلام شده در باره درس، امتحان، محل برگزاري درس و هر امري مانند آنهاست. کار مطالعاتي دانشجو نيز، مي‌تواند نگارش يک برگه تحقيقاتي (در حدود 400 ـ 800 کلمه)، ترجمه يک متن لاتين يا عربي (با حجمي در حدود 3000 کلمه) و خلاصه‌اي (در حدود 2000 کلمه) از يک مقاله يا بخشي از کتابي (با حجمي در حدود 100 صفحه باشد). در هر مورد، بهتر است نخست با مدرس نيز مشورت به انجام رسد. بجز اينها موضوعهاي ديگري نيز در سطور بعد پيشنهاد شده است. از پيشنهادهاي دوستان هم استقبال خواهد شد.

 

6ـ     کار مطالعاتي: هدف از کار مطالعاتي، ايجاد زمينه براي تلاش علاقه‌مندان در آموختن نگارش علمي، به کار بردن صحيح و استاندارد اصطلاحات و تمرين تحقيق است. پاسخ به هر گونه پرسشي در باره کار مطالعاتي، تنها از طريق تماس الکتروني (ايميل) پي گرفته خواهد شد.

 

موضوعهاي پيشنهادي براي کار مطالعاتي: تبيين نظريه مقاصد الشريعه در فقه، ديدگاههاي حافظ در باره فقه، ديدگاههاي سعدي در باره فقه و فقيهان، آراي غزالي در احياء علوم‌الدين در باره جايگاه فقه در معارف اسلامي، معرفي فقه ظاهري، فقه فرقه‌هاي کم شناخته جهان اسلام همچون اباضيه (فرقه‌اي از خوارج) و...، نگرش اسماعيليان به فقه و احکام فقهي، نمونه‌هاي ارجاع به عرف در لمعه شهيد اول، روايات من بلغ، جايگاه عرف در فقه و ديدگاههاي مختلف در باره آن، ديدگاهاي مختلف در باره نقش عنصر زمان و مکان در استنباط، ديدگاههاي معتقدان به تورم فقه يا اصول (همچون حضرت امام خميني و...)، شيوه‌هاي استدلال به قرآن کريم براي استنباط احکام فقهي، دسته‌بندي ديدگاههاي معاصران در بارة گسترة مسايل علم فقه

 

7ـ     برنامه زمان‌بندي:

 

 

8ـ     منابع:

8ـ1ـ  توضيحات:

8ـ1ـ1ـ   مطالعه منابعي که با * مشخص شده‌اند، براي امتحان الزامي است.

8ـ1ـ2ـ   منابع ديگر براي مطالعه علاقه‌مندان معرفي شده‌اند و به طبع حجم منابع بسيار بيش از اينهاست.

8ـ1ـ3ـ   حجم قابل توجهي از منابع در کتابخانه دانشگاه آزاد اسلامي واحد آزادشهر به صورت نسخه کاغذي يا ديجيتال موجود است.

8ـ1ـ4ـ   کار مطالعاتي دانشجويان، ترجيحا در ارتباط با همين منابع تعريف خواهد شد.

8ـ1ـ5ـ   افزون بر اينها، به تناسب موضوعات جزيي‌تر، همواره منابعي نيز در کلاس معرفي مي‌گردد.

8ـ2ـ  معرفي منابع:

8ـ2ـ1ـ              کتابها و مقالات فارسي و عربي:

جمال الدين، مصطفي، المبحث النحوي عند الاصوليين، قم، 1405ق؛ جناتي، محمد ابراهيم، ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب مختلف اسلامي، تهران، 1372ش؛ حائري، کاظم، «نقد تئوري تفکيک مرجعيت از رهبري»، کيهان فرهنگي، بهمن 1367 به بعد؛ حجازي، محمدرضا، «امام خميني و شرايط اجتهاد لازم و کافي در دنياي کنوني»، نهمين کنفرانس انديشه اسلامي، تهران، 1370ش؛ حجتي کرماني، علي، «لزوم بازنگري در فقه»، کيهان انديشه، خرداد 1368ش به بعد؛ حسيني خامنه‌اي، علي، چهار کتاب اصلي علم رجال، تهران، 1369ش؛ حسيني قائم مقامي، عباس، «نقش شناختهاي بشري در معرفت ديني»، کيهان فرهنگي، مرداد 1369 به بعد؛ خرازي، محسن، «حول العرف»، توحيد، سال 6، شماره 43؛ دعايي، محسن، «بازسازي حوزه بر مبناي رهنمودهاي حضرت امام (ره)»، نهمين کنفرانس انديشه اسلامي، تهران، 1370ش؛ رباني گلپايگاني، علي، حسن و قبح عقلي، يا پايه‌هاياخلاق جاوداني، تهران، 1368ش؛ رجحان، سعيد، فتوا و مکانيسم آن، تهران، حوزه هنري سازمان تبليغات اسلامي؛ همو، مباني استنباط در حقوق اسلامي و حقوق موضوعه، تهران، 1382ش؛ سروش، عبدالکريم، بسط تجربه نبوي، تهران، 1378ش؛ همو،  رازداني، روشنفکري و دينداري، تهران، 1377ش؛ همو، فربه‌تر از ايدئولوژي، تهران، 1373ش؛ همو، قبض و بسط تئوريک شريعت، تهران، 1370ش؛ همو، مدارا و مديريت، تهران، 1376ش؛ شهابي، محمود، ادوار فقه، تهران، 1363ش؛ صدر، رضا، الاجتهاد و التقليد، بيروت، دارالکتب اللبناني؛ عابدي شاهرودي، علي، «نظريه ثبات و تحول اجتهاد»، کيهان فرهنگي، خرداد 1368 به بعد؛ عمري، ناديه، اجتهاد الرسول، بيروت، 1408ق/ 1987م؛ فن، سعيد، اثر الاختلاف في القواعد الاصوليه في اختلاف الفقهاء، بيروت، 1409ق؛ فيض، عليرضا، مبادي فقه و اصول، تهران، 1361ش*؛ قديري، محمد حسن، «اجتهاد و مرز ميان جمود و سهل انگاري»، کيهان فرهنگي، 30 خرداد 1369به بعد، ص 29 ـ 31؛ کانيمشکاني، ابوالوفاء، اصول فقه شافعي، سنندج، 1364ش؛ محفوظي، محمدعلي، «بحثي در رابطه با اجتهاد و فقاهت»، سخنراني در تاريخ 17/ 2/ 1363 در دانشکده الاهيات دانشگاه تهران، تکثير کميته فرهنگي جهاد دانشگاهي دنشکده پزشکي دانشگاه تهران؛ مجتهد شبستري، محمد، هرمنوتيک، کتاب و سنت، تهران، طرح نو؛ مطهري، مرتضي، آشنايي با علوم اسلامي3 (فقه و اصول فقه)، تهران، صدرا*؛ مهريزي، مهدي، «العرف»، آيينه پژوهش، شماره مسلسل 27؛ ناييني، احمد، «دين، علوم بشري و معارف اسلامي»، کيهان فرهنگي، سال 5، شماره 2، ارديبهشت 1367ش، ص 18 به بعد؛ نجل، محمدرضا، ادوار علم الفقه و اطواره، بيروت، 1399ق؛  هادوي تهراني، مهدي، مباني کلامي اجتهاد در برداشت از قرآن کريم، قم، 1379ش؛

 

8ـ2ـ2ـ   کتابها و مقالات لاتين:

Guraya, Muhammad Yusuf, Origins of Islamic jurisprudence: with special reference to Muwatta Imam Malik, Lahore, Sh.Muhammad Ashraf, 1985; Hallaq, Weal B., A history of Islamic legal theories: an introduction to Sunni Usul al-feqh, New York, Cambridge University Press, 1997; Hasan, Ahmad, The early development of Islamic jurisprudence, Islamabad, Islamic research Institute, 1970; Motzki, Harald, The origins of Islamic jurisprudence: Meccan Fiqh before the Classical Schools, Leiden, Brill, 2002; Ritter, H., "Studien zur Geschichte der islamischen Frömmigkeit", Islam, vol. 21, 1933; Schacht, Josef, An introduction to Islamic law, Oxford, Clarenden Press, 1986; id, The legacy of Islam, London, Oxford University press, 1979; id, The origins of Islamic jurisprudence, Oxford, Clarenden Press, 1950; Tsafrir, Nurit, History of an Islamic School of Law: The Early Spread of Hanafism, 2004;

8ـ2ـ3ـ   منابع اينترنتي (مراجعه به اين سايتها براي آگاهي از برخي گونه‌هاي آموزش فقه، منابع جديد و استانداردهاي تدريس آن در دانشگاههاي خارجي توصيه مي‌شود):

"Al Shafi’i’s Risala", http://www.fonsvitae.com/shafii.html; "International Islamic University Islamabad", http://www .iiu.edu.pk/fsl/ba.htm; "Law School", http://www.law.umn.edu/courses/law6910_syl.html; "On the Islamic schools of Law", http://members.tripod.com/~SuzyAshraf/index.html_essays; "Selected Resources in Islamic Law", http://www. lib.umich.edu/area/Near.East/IslamicLaw.html; "SELECTED TOPICS IN ISLAMIC THOUGHT, SPRING 2004", http://web.syr.edu/~muslimsg/ACTIVITIES/EDUCATION/lectures/spring2004/spring2004.htm; "The Practice and Faith of Islam", http://www.arches.uga .edu/~godlas/practices.html.

 

 

 

مبادي فقه

جلسة دوم: تعريف فقه و تبيين جايگاه آن در ميان معارف اسلامي و ديگر دانشها

8/ 12/ 1383

 

 

 1ـ                        تعريف سنتي فقه ............................ 40 دقيقه

1ـ1ـ         معناي لغوي

1ـ2ـ         تعريف مشهور: الفقه هو العلم بالاحکام الشرعيه الفرعيه عن ادلتها التفصيليه

1ـ3ـ         جزئيات تعريف

1ـ3ـ1ـ                  علم (در برابر جهل يا ظن‏ يا همچون يک نظام از آگاهيها)

1ـ3ـ2ـ                  حکم شرعي فرعي

1ـ3ـ2ـ1ـ   معناي حکم شرعي (خطاب الاهي يا ...، تفاوت حكم با تعيين مصداق)

1ـ3ـ2ـ2ـ   انواع حکم شرعي: وضعي و تکليفي، تأسيسي و امضايي، ارشادي و مولوي، اولي و ثانوي...

1ـ3ـ2ـ3ـ   مراد از حكم شرعي فرعي

1ـ3ـ3ـ                  ادلة تفصيلي

1ـ4ـ         لوازم اعتقاد به تعريف ياد شده

1ـ4ـ1ـ                  موضوع علم فقه افعال المکلفين است.

1ـ4ـ2ـ                  دين در بر دارندة تكاليفي است كه براي تأمين هدف از ارسال دين، بايد بدانها ملتزم بود.

2ـ                        جايگاه فقه در ميان معارف اسلامي .......................................... 10 دقيقه

2ـ1ـ         دسته‌بندي كلي معارف اسلامي: کلام، اخلاق و فقه

2ـ2ـ         جايگاه علم فقه در ارتباط با هر يک

3ـ                        مسايل علم فقه، ديدگاهها در بارة گسترة آن مسايل و پيامدهاي اعتقاد به هر يک از ديدگاهها ......... 40 دقيقه

3ـ1ـ         مسايل كهن و «مسايل مستحدثه» و نمونه‌هايي براي هر يك

3ـ2ـ         ديدگاه اکثري

3ـ2ـ1ـ                  فقه در بر گيرنده همة شئون زندگي بشر، حتي احكامي است كه در فقه سنتي در باره آنها بحث نشده است.

3ـ2ـ2ـ                  اجتهاد فقهي تنها در محدودة‌ مسايلي معنادار است كه سنت فقهي اقتضا مي‌كند.

3ـ3ـ         ديدگاههاي تقليل‌گرا

3ـ3ـ1ـ                  تنها مسايل مربوط به عبادات هميشگي هستند و ديگر مباحث را بايد به عرف زمانه وانهاد.

3ـ3ـ2ـ                  تنها بايد ارزشهاي ديني را از خلال احكام فقهي استخراج، و در مسايل مستحدثه جاري كرد.

3ـ3ـ3ـ                  بايد از اساس جوهرة دينداري را در جايي غير از فقه جست.

4ـ                        جايگاه فقه در ميان معارف بشري ............................................ 10 دقيقه

4ـ1ـ         فقه يک علم تجويزي (Normative) است.

4ـ2ـ         مقايسه با علم حقوق

4ـ3ـ         جايگاه احكام فقهي در تعاليم اديان مختلف

 

 

 

 

 

منابع بحث: حجتي كرماني، علي، «لزوم بازنگري در فقه»، كيهان انديشه، خرداد و تير 1368ش؛ فاضل ميبدي، محمد تقي، «منزلت عقل در معرفت شريعت»، كيهان فرهنگي، سال 6، شم‍ 7، مهرماه 1368ش؛ فيض،‌ عليرضا، مبادي فقه و اصول؛ مطهري، مرتضي، آشنايي با علوم اسلامي3 (اصول فقه، فقه)؛ مجتهد شبستري، محمد، «دين و عقل»، كيهان فرهنگي، سال 4، آبان 1366ش بب‍؛ ناييني، احمد، «دين، علوم بشري و معارف اسلامي»، كيهان فرهنگي، سال 5، شمـ 2، 1367ش.

 

 

مبادی فقه

جلسه سوم: مبانی کلامی اجتهاد فقهی

15/ 12/ 1383

 

 

1.      مراد از مبانی کلامی اجتهاد

a.       برخی پرسشها در این باره

                                                            i.      آیا می‌توان از قرآن کریم حقوق کشتیرانی هم استخراج کرد؟

                                                          ii.      آیا آنچه در اسلام در باره طب آمده، از وظایف اصلی اسلام بوده، یا عارضی وابسته با شرایط زمان در دین راه یافته است؟

                                                        iii.