برنامۀ تدریس «انسان‌شناسی فرهنگی»

ارایه شده در جمع دوستانۀ همکاران دانشگاه آزاد اسلامی ـ واحد آزادشهر

مدرس: فرهنگ مهروش

زمان: آذرماه تا بهمن ١٣٨٥ش

آدرس الکترونیکی مدرس: F.Mehrvash@CGIE.org.ir

 

 

الف) اهداف درس:

1ـ    آشنایی اجمالی با مهمترین‌مباحث انسان‌شناسی فرهنگی، آگاهی از طبقه‌بندی موضوعات در این دانش و روش پژوهش آن

2ـ    درک جایگاه عظیم فرهنگ در زندگی انسان، عناصر مختلف سازندۀ یک فرهنگ و رابطۀ آنها با همدیگر

ب) آرمانهای درس:

1ـ    دست یافتن به پرسشهای کلان فلسفی در خلال مطالعۀ فرهنگ

2ـ    توجه به اهمیت علوم اجتماعی در شکل دادن به اندیشۀ فلسفی امروزین

پ) شیوۀ تدریس:

تنگی وقت اقتضا می‌کند برخی مباحث مهم انسان‌شناسی فرهنگی نادیده گرفته شوند. در بارۀ انسان‌شناسی زبان سخنانی کوتاه بیش نخواهیم گفت؛ همچنان که از رهیافتهای مختلف نظری به سرعت گذر خواهیم کرد، یا به دگرگونی و تحول فرهنگی، دین، سیاست و حکومت و برخی مباحث بسیار مهم دیگر، مختصر خواهیم پرداخت. بااینهمه، تلاش بر آن خواهد بود حدالامکان تصور ذهنی دانش‌پژوهان از انسان‌شناسی فرهنگ ناقص و معیوب نباشد. بویژه در خلال مثالهای متعدد، خواهیم کوشید ارتباط مباحث را با یکدیگر نشان دهیم. افزون بر متنی که قرار است هر یک از دوستان ترجمه کنند و در تاریخ ٢/ ١١/ ٨٥، مقارن با امتحان ماهانۀ اول، در اختیار دوستان خود گذارند، هر جلسه متونی دیگر نیز معرفی خواهد شد؛ متونی که از مطالعۀ آنها بی‌نیازی نشاید جست. در آخر هر جلسه، دانش‌پژوهان تأملات خویش را که بر برگه‌ای نوشته‌اند، در اختیار مدرس خواهند نهاد. بحث در بارۀ این تأملات که مبنای سنجش مدرس از میزان دستیابی به اهداف تدریس نیز هست، اشتغال فکری وقتهای استراحت خواهد بود.

ت) برنامۀ زمان‌بندی:

 

 

ث) منابع:

ـ بیتس، دانیل/ پلاگ، فرد، انسان‌شناسی فرهنگی، ترجمۀ محسن ثلاثی، تهران، علمی، ١٣٧٥ش؛

ـ دورانت، ویل، «ماقبل تاریخ و آغاز مدنیت»، ضمن جلد ١ تاریخ تمدن، ترجمۀ احمد آرام و دیگران، تهران، علمی و فرهنگی، ١٣٦٥ش بب‍؛

ـ ریویر، کلود، درآمدی بر انسان‌شناسی فرهنگی، ترجمۀ ناصر فکوهی، تهران، نی، ١٣٨١ش؛

ـ گیدنز، آنتونی، جامعه‌شناسی، ترجمۀ منوچهر صبوری، تهران، نی، ١٣٧٦ش؛

ـ مالینووسکی، برانیسلاو، تروبریاندها، ترجمۀ ؟؟؟؛ ؟؟؟

- Bodley, John H., "Anthropology", Enc. Encarta, Microsoft Corporation, 2005;

- Levi Strauss, Claude, Structural Anthropology, tr: Brooke Grundfest Schoepf, New York, Penguin Books, 1963;

- Mercier, Paul, "Cultural Anthropology", Enc. Britannica, CD ROM edition, 2004.

 

انسان‌شناسی فرهنگی

جلسۀ اول: مفاهیم بنیادین

٢٧/ ٩/ ١٣٨٥

 

1ـ    انسان‌شناسی:

1ـ1ـ         دانش مطالعۀ و شناخت انسان است.

1ـ2ـ         تحریر محل نزاع

1ـ2ـ1ـ                  انسان‌شناسی به طور کلی از مناظر مختلف می‌تواند روی نماید: انسان‌شناسیهای دینی، فلسفی، تجربی

1ـ2ـ2ـ                  آنچه ما از آن به عنوان انسان‌شناسی یاد می‌کنیم، یک رهیافت تجربی به موضوع است.

1ـ3ـ         مطالعۀ تجربی انسان، می‌تواند هر یک از این دو جنبۀ او را دربرگیرد:

1ـ3ـ1ـ                  ویژگیهای بدنی (موضوع انسان‌شناسی طبیعی)

1ـ3ـ2ـ                  و یژگیهای فکری و روحی (موضوع انسان‌شناسی فرهنگی)

1ـ4ـ         تأمل: اگر قرار باشد با روش «تجربی» در بارۀ ویژگیهای فکری بشر سخن گفت، راهی جز شناخت فرهنگها نیست.

2ـ    نظریۀ تکامل، یک رهیافت کلیدی در مطالعۀ تجربی انسان

2ـ1ـ         جایگاه:

2ـ1ـ1ـ                  در تاریخ انسان‌شناسی، نظریۀ تکامل نقطۀ آغاز است.

2ـ1ـ2ـ                  این دیدگاه در سال ١٨٥٩ توسط چارلز داروین در کتاب منشأ انواع عرضه شد.

2ـ2ـ         تبیین:

2ـ2ـ1ـ                  خویشاوندی انواع مختلف جانوران به دلیل وجود نیاهای مشترک است (انواع گربه سانان، اسبها...)

2ـ2ـ2ـ                  تفاوت میان این گونه‌ها، در عین وجود شباهتها، به دلیل رشد برخی گونه‌ها و عدم تکامل سایر گونه‌هاست.

2ـ2ـ3ـ                  گزینش طبیعی:

2ـ2ـ3ـ1ـ  برخی گونه‌ها توانسته‌اند به هر سبب خود را بهتر با محیط زندگی خویش تطبیق دهند.

2ـ2ـ3ـ2ـ  این گونه‌ها به تکامل رسیده‌اند.

2ـ2ـ4ـ                  بقای اصلح:

2ـ2ـ4ـ1ـ  گونه‌هایی که قادر به تطبیق به محیط نبوده‌اند، گاه حتی از میان رفته‌اند.

2ـ2ـ4ـ2ـ  بقای اصلح، گاه حتی به ایجاد یک نوع جدید و متکامل‌تر [= مطابق‌تر با محیط و پیچیده‌تر] می‌انجامد.

3ـ    انسان‌شناسی طبیعی

3ـ1ـ         تعریف: دانش مطالعۀ ویژگیهای بدنی انسان، همچون یکی از میلیونها جانور است.

3ـ2ـ         موضوعات اصلی:

3ـ2ـ1ـ                  نخستی‌شناسی

3ـ2ـ1ـ1ـ  آیا موجوداتی که امروز انسان نامیده می‌شوند، همه از یک نیای مشترکند؟

3ـ2ـ1ـ2ـ  آیا امکان ندارد که چند جانور از یک نوع بوده‌اند که با هم امکان زاد و ولد داشته‌اند؟

3ـ2ـ1ـ3ـ  گونه‌ای که تکامل آن به پیدایی نوع انسان انجامید، چه بوده، و چه مراحلی را پشت سر نهاده است؟

3ـ2ـ2ـ                  تاریخ تکاملی نوع بشر

3ـ2ـ2ـ1ـ  به چه جانوری همخانواده با انسان می‌گویند؟

3ـ2ـ2ـ2ـ  نوع انسان در گذر زمان از میلیونها سال پیش تا کنون، دچار چه تحولات و جهشهای تکاملی شده است؟

3ـ2ـ3ـ                  تنوعات نوع بشر

3ـ2ـ3ـ1ـ  شناخت نژادهای مختلف بشر

3ـ2ـ3ـ2ـ  تنوعات رفتاری نژادهای مختلف در پاسخ به محرکها (تنوع گروههای خونی، رنگ پوست، قدرت بدنی)

3ـ3ـ         روشها: مطالعۀ دقیق فسیلها، اندازه‌گیری قطر اعضای مختلف بدن، مطالعۀ آناتومی انسان، محاسبۀ طول عمر سنگواره‌ها...

3ـ4ـ         کاربرد:

3ـ4ـ1ـ                  مطالعات علمی محض

3ـ4ـ2ـ                  طراحیهای صنعتی (ساخت وسایل راحتی در خانه، صندلیهای ماشین و هواپیما...)

4ـ    انسان‌شناسی فرهنگی

4ـ1ـ         تأملات

4ـ1ـ1ـ                  گسترش زندگی انسان در مناطق آب و هوایی و شرایط مختلف

4ـ1ـ2ـ                  عدم برخورداری انسان از ویژگیهای بدنی برجسته، همچون سایر حیوانات، که او را قادر به تطبیق کند.

4ـ1ـ3ـ                  سؤال: چگونه انسان این قدر خود را با محیط، «تطبیق» داده است.

4ـ1ـ4ـ                  به نظر می‌رسد افزون بر ابزارهای بدنی، برای تطبیق، ابزارهای دیگری نیز در اختیار داشته است.

4ـ2ـ         انسان‌شناسی فرهنگی: دانش مطالعۀ فرهنگ، همچون تجلیگاه ابزار تطبیق فکری بشر در مسیر تکامل او

4ـ3ـ         سرآغاز انسان‌شناسی فرهنگی

4ـ3ـ1ـ                  توجه به امکان تکامل بدنی خود انسانها، پیامد نظریۀ تکامل

4ـ3ـ2ـ                  مطرح شدن احتمال تکامل اجتماعی انسان

4ـ3ـ3ـ                  تحول نگرش اروپاییان به انسان، در عصر کاوشگری (توسط مستعمران، مبلغان مذهبی، و سیاحان)

4ـ3ـ3ـ1ـ  دیدن موجوداتی که نسبت به انسان بودنشان هم تردید کردند.

4ـ3ـ3ـ2ـ  اموری را که پیش از این فطری می‌دانستند، واکاوی کردند (خدا، زیبایی، حجب و حیا، حسن و قبح...)

4ـ3ـ3ـ3ـ  مثل همۀ اقوام خود را متکامل‌ترین دیده، خواستند بدانند پیش از این بشر چه مراحلی را گذرانده است.

4ـ4ـ         موضوع بعدی بحث:

4ـ4ـ1ـ                  شاخه‌های مختلف انسان‌شناسی فرهنگی

4ـ4ـ2ـ                  رابطۀ آن با دیگر علوم اجتماعی

 

 

انسان‌شناسی فرهنگی

جلسۀ دوم: شاخه‌های مختلف، رابطه با دیگر علوم اجتماعی

٢٧/ ٩/ ١٣٨٥

  

1ـ    مرور ........................................................... ١٥ دقیقه

1ـ1ـ         رهیافتهای مختلف به مطالعۀ بشر (دینی، فلسفی، تجربی...) و جایگاه مردم‌‌شناسی این میان (یک راه مطالعۀ تجربی انسان)

1ـ2ـ         عوامل مؤثر در پیدایی این علم (نظریۀ تکامل، سیاحان اروپایی)

1ـ3ـ         شاخه‌های مختلف انسان‌شناسی (طبیعی و فرهنگی)

1ـ4ـ         اجمالی از مباحث انسان‌شناسی طبیعی

2ـ    برخی از اهم موضوعات انسان شناسی فرهنگی (در بارۀ هر یک مفصلا صحبت خواهیم کرد) .................. ١٠ دقیقه

2ـ1ـ         انسان‌شناسی خویشاوندی

2ـ2ـ         انسان‌شناسی سیاسی

2ـ3ـ         انسان‌شناسی اقتصادی

2ـ4ـ         انسان‌شناسی دینی

2ـ5ـ         انسان‌شناسی زبان

2ـ6ـ         انسان‌شناسی اساطیر

3ـ    رابطۀ انسان‌شناسی فرهنگی با دانشهای انسانی دیگر

3ـ1ـ         تاریخ ................................................. ٢٠ دقیقه

3ـ1ـ1ـ                  برای دست یافتن به درک واضحی از بسیاری جریانهای اجتماعی، شناخت ابعاد مختلف فرهنگ ضروری است.

3ـ1ـ2ـ                  برای شناخت تاریخ جامعه، لازم است از دیدگاههای مختلف در بارۀ ارتباط اجزای مختلف فرهنگ آن مطلع باشیم.

3ـ1ـ3ـ                  مثال: برای شناخت فرهنگ عرب صدر اسلام:

3ـ1ـ3ـ1ـ  تئوریهای مردم‌شناسانه به ما می‌گویند از این جامعه چه نوع اقتصاد، سیاست و فرهنگ متوقع است.

3ـ1ـ3ـ2ـ  مردم‌شناسی به ما می‌گوید جوامع مشابه آن در عصر حاضر کدامند.

3ـ1ـ4ـ                  بدین سان، بسیاری از تکنیکهای مطالعۀ تاریخ جوامع کهن، از انسان‌شناسی فرهنگی برگرفته شده است.

3ـ2ـ         زبانشناسی ........................................... ١٥ دقیقه

3ـ2ـ1ـ                  ارتباط آن قدر وثیق است که برخی انسان‌شناسی زبان را در عرض انسان‌شناسی فرهنگی، یک رشته می‌دانند.

3ـ2ـ2ـ                  مردم‌شناس اگر زبانشناسی بلد نباشد، در تلاش میدانی خود شکست می‌خورد.

3ـ2ـ3ـ                  او باید با اقوامی سر و کار پیدا کند که هیچ متد پیشرفتۀ آموزش زبانی ندارند!

3ـ2ـ4ـ                  بسیاری از کوششهای مردم‌شناسانه، متکی برخورداری از دانش زبانشناسی است: تحلیل مثلها، فولکلور...

3ـ2ـ5ـ                  مردم‌شناسی ساختارگرا، اساسا متأثر از دستاوردها و روشهای زبان‌شناسان پدید آمده است.

3ـ3ـ         فلسفه ................................................. ١٠ دقیقه

3ـ3ـ1ـ                  با ظهور دانش مردم‌شناسی، این دانش توانست برای فیلسوفان منبع الهام و چالش آفرینی باشد.

3ـ3ـ2ـ                  با زمینه‌های مختلف معناداری، متافیزیک، زیبایی‌شناسی، انسان‌شناسی فلسفی... چالش کرد.

3ـ3ـ3ـ                  بسیاری از تئوریهای با مباحث مختلف انسان‌شناسی به چالش کشیده شدند.

3ـ4ـ         جامعه‌شناسی ........................................ ٢٠ دقیقه

3ـ4ـ1ـ                  هر دو علم، تقریبا در یک زمان به وجود آمدند.

3ـ4ـ2ـ                  پیشتر، انسان‌شناسی بیشتر به جوامع کهن می‌پرداخت و جامعه‌شناسی به جوامع مدرن

3ـ4ـ3ـ                  اکنون دیگر هیچ کدام خود را در حصار قبلی نمی‌بینند و از قبل بسیار به هم نزدیک‌تر شده‌اند.

3ـ4ـ4ـ                  با اینحال، عمدۀ میراث سنتی آنها از لحاظ گرایش به مطالعۀ جوامع سنتی یا مدرن، متمایز است.

3ـ5ـ         باستان‌شناسی ....................................... ١٠ دقیقه

3ـ5ـ1ـ                  گاه، یکی از گرایشهای مردم‌شناسی تلقی می‌شود.

3ـ5ـ2ـ                  مطالعۀ فرهنگ جوامع ماقبل تاریخ، بسی برای مردم‌شناسان مفید است.

4ـ    موضوع بحث در جلسۀ آینده: روش کار انسان‌شناسان برای مطالعۀ فرهنگ بشری

 

 

انسان‌شناسی فرهنگی

جلسۀ سوم: روش انسان‌شناسان در گردآوری داده‌ها (مردم‌نگاری)

٤/ ١٠/ ١٣٨٥

 

1ـ    کلیات ........................................................................... ١٠ دقیقه

1ـ1ـ         مرور

1ـ1ـ1ـ                  دانستیم انسان‌شناسی فرهنگی، شناخت انسان با روش تجربی است.

1ـ1ـ2ـ                  کنون سخن بر سر آن است که: این علم برای شناخت انسان چه روشهایی را برگزیده است.

1ـ2ـ         تحریر محل نزاع:

1ـ2ـ1ـ                  روشهای هر علم به دو مقام قابل تفکیکند: روشهای گردآوری، و روشهای داوری

1ـ2ـ2ـ                  دانش مردم‌شناسی، دو جنبه را در بر می‌گیرد:

1ـ2ـ2ـ1ـ  مردمنگاری: مطالعه و شناخت رفتارهای مختلف مردم یک قوم و ثبت دقیق آنها

1ـ2ـ2ـ2ـ  قوم‌شناسی: تحلیل داده‌های مردمنگارانه و برقرار کردن نسبت میان آن داده‌ها

1ـ2ـ3ـ                  اکنون سخن بر سر روشهای مردمشناسی در مقام گردآوری است؛ یا همان مردم‌نگاری.

1ـ2ـ4ـ                  بحث در بارۀ روشهای داوری (قوم‌شناسی)، موضوع جلسۀ بعدی ما (رهیافتهای نظری مردمشناسی) است.

2ـ    مردم‌نگاری ................................................................... ٢٠ دقیقه

2ـ1ـ         تعریف

2ـ1ـ1ـ                  به گردآوری اطلاعات در بارۀ فرهنگهای معاصر از طریق کار میدانی یا بررسیهای دست اول اطلاق می‌شود.

2ـ1ـ2ـ                  مردم‌نگاران، مشاهدات مستند خود را در بارۀ برخی جنبه‌ها| جنبه‌های مختلف زندگی یک قوم، ثبت می‌کنند.

2ـ1ـ3ـ                  گاه نیز مردم‌شناسان، داده‌های فرهنگ کهنی را از روی اسناد تاریخی بازسازی می‌کنند (قوم‌نگاری تاریخی).

2ـ2ـ         روشها (همانند اکثر روشهای معمول در علوم اجتماعی، و البته با تفاوتهایی در میزان کارآیی)

2ـ2ـ1ـ                  تحقیق میدانی

2ـ2ـ2ـ                  مصاحبه

2ـ2ـ3ـ                  مشاهدۀ مشارکت آمیز

2ـ2ـ4ـ                  استفاده از مخبران و منابع محلی

2ـ2ـ5ـ                  تحلیلهای آماری

2ـ2ـ6ـ                  اسناد رسمی

2ـ3ـ         مجادلات مطرح در زمینۀ اصول گردآوری داده‌های مردم‌شناختی ....................................... ٣٠ دقیقه

2ـ3ـ1ـ                  عینیت علمی و مباحث و مشکلات مرتبط با آن

2ـ3ـ1ـ1ـ  هر مردم‌نگاری زادۀ سرزمین و دارای فرهنگی است.

2ـ3ـ1ـ2ـ  عینیت در برابر فرهنگهای دیگر، در عمل گاه محال است.

2ـ3ـ1ـ3ـ  مجادلات و مباحث بسیاری در این باره در آثار انسان‌شناسان مطرح شده است.

2ـ3ـ2ـ                  حفظ فاصله با قوم، نه نزدیکی در حد جذب و نه دوری مانع از تحقیق

2ـ3ـ2ـ1ـ  مردم‌شناسان گاه آن قدر به جوامع مورد مطالعۀ خود علاقه‌مند شده‌اند که همانجا مانده‌اند.

2ـ3ـ2ـ2ـ  برخی به دلیل دوستی با یکی از دو قوم دشمن، از اطلاعات دیگری محروم شده‌اند.

2ـ3ـ2ـ3ـ  گاه نیز ممکن است به دلیل فاصله گرفتن فرهنگی از قومی، از درک منطق کار آنها محروم شوند.

2ـ3ـ3ـ                  اخلاق حرفه‌ای (مباحث بسیار گسترده‌ای را دامن زده، و منشوری در این باره نوشته شده است)

2ـ3ـ3ـ1ـ  گاه ممکن است بی‌طرفی مردم‌نگار از طرف دولت، رؤسای قبایل و... مورد تهدید قرار گیرد.

2ـ3ـ3ـ2ـ  گاه با مردم‌نگاری قومی، هویتی برایشان ایجاد می‌کند که خود، بر فرهنگ آنها سایه می‌افکند.

2ـ3ـ3ـ3ـ  گاه برای کسب اطلاعات، در موضوعی دخالت می‌کند که حیطۀ خصوصی افراد است.