برنامه تدریس «علوم قرآنی»

مقطع تحصیلی: کارشناسی الاهیات ـ گرایش فقه و مبانی حقوق اسلامی

مدرس: فرهنگ مهروش

سازمان: دانشگاه آزاد اسلامی (واحد آزادشهر) ـ گروه الاهیات

زمان: نیمسال تحصیلی اول 1385ـ1386

آدرس الکترونیکی مدرس: F.Mehrvash@cgie.org.ir

ساعت ملاقات (با هماهنگی): سه شنبه‌ها، 10ـ 12

1ـ       اهداف آموزشی (که در پایان دوره باید حاصل شده باشد): آشنایی با مهمترین مباحث علوم قرآن، طبقه‌بندی مباحث در این دانش، و منابع سنتی آن

2ـ       آرمانهای آموزشی (که علاقه‌مندان باید بدان دست یابند): درک جایگاه میان رشته‌ای علوم قرآن و ارتباط آن با دیگر نظامهای دانش، و درک ارتباط میان علوم قرآن با روشهای نوین علوم (Modern Methods)، بویژه روشهای پژوهش در تاریخ

3ـ       شیوۀ تدریس: با توجه به این که درس حاضر نخستین رویارویی دانشجویان با علوم قرآن است، مدرس خواهد کوشید بیش از هر چیز طبقه‌بندی درستی از مباحث در ذهن دانشجویان جای گیرد؛ همچنان که خواهد کوشید پرسشهای مطرح در این حوزه و ضرورت یافتن پاسخهایی برای آنها را به دانشجویان گوشزد کند، پرسشهایی که در خلال قرنها بحث در بارۀ قرآن کریم، گرچه با افقهای تازه‌ای رو به رو گردیده، هیچ گاه پاسخ مقتضی نگرفته، و همچنان بحث بر سر آنها ادامه یافته است. مدرس خواهد کوشید دانشجویان را با جایگاه واقعی علوم قرآن در تفسیر آشنا سازد، آن سان که بدانند چگونه با تحول نگرشهای یک مفسر به این دانشها، نگاه وی به قرآن کریم و فهم وی از آیات نیز تغییر خواهد کرد.

4ـ       آیین حضور درس: حضور درس الزامی نیست، ولی بی‌خبر ماندن از آنچه در کلاس می‌گذرد، خلاف شئون دانشجویی دانسته می‌شود. اجازه گرفتن در هنگام ورود و خروج، یا برای غیبت مرسوم نخواهد بود. مستمعان آزاد، برای حضور تا آنجا که به مدرس مربوط است، منعی ندارند. در تمام مدت تدریس هیچ کس حق ایجاد مزاحمت برای درس را نخواهد داشت و در موارد بسیار ضروری، لازم است فقط با مدیر محترم اداره امور کلاسها هماهنگ، و از مراجعه شخصی خودداری شود. کلاس تنها در تعطیلات رسمی دایر نخواهد گشت و در سایر ایام، بدون در نظر داشتن عرف عمومی، هر گاه غیـبت عمومی دانشجویان اسباب اخلالی در درس فراهم آورد، به شدت (با کسر 5 نمره از مجموع نمرات ارفاقی درس) برخورد خواهد شد. مدت کلاسها در ایام ماه مبارک رمضان 80 دقیقه، و در دیگر ایام، 100 دقیقۀ کامل است.

5ـ       ارزشیابی:

5ـ1ـ         تاریخ امتحانها در جدول صفحۀ بعد (تیتر شمارۀ 7 طرح درس) اعلام شده است.

5ـ2ـ         نحوه امتحانها: افزون بر امتحان پایان دوره، امتحان ماهانۀ اول و میان ترم نیز برگزار خواهد شد. امتحانها به صورت تشریحی است. بجز امتحان پایان ترم، در سایر موارد پاسخگویی به پرسشها در منزل، و در ظرف مدت یک هفته انجام خواهد گرفت. در این پرسشها ذهن دانشجو به چالش کشیده، و از وی تحلیل مطالبه خواهد شد. در امتحانات طول دوره، همراه با برگۀ امتحانی، دیدگاههای دانشجو نیز نقد می‌شود. دانشجو تنها در جلسه بعد، پاسخ مکتوب خود را به نقدها باز می‌گرداند. پرسشها به گونه‌ای طراحی خواهند شد که مطالعات شب امتحانی کارساز نباشند و تلاش درسی دراز مدت دانشجو در خلال تحصیل نمایانده شود. در همۀ امتحانات قوۀ تحلیل، ذهن نقاد، توانایی در نگارش علمی و در نهایت، التفات وی به تفاوت میان بیان علمی و غیرعلمی مطالب و به بیانی گویاتر، میزان هماهنگی دانشجو با اهداف تعریف شده در آموزش درس با امتحانهای مختلف کشف می‌شود. بجز امتحان پایان نیمسال که از ضوابط اداره امتحانات پیروی خواهد کرد، شرکت در امتحانهای دیگر برای او اختیاری خواهد بود. بدین سان، هدف از نمره دادن به برگه‌های امتحانی، تنها به دست دادن برآوردی از وضعیت تحصیلی دانشجو به خود او خواهد بود. کاربرد هر گونه کتاب یا جزوه، هر گونه مشورت، یا هر کاری دیگر از این قبیل در هنگام امتحانات طول دوره مجاز است. در مواردی که مشاهده شود کسی مطلبی را نوشته است که خود به درستی از معنایش آگاه نیست، یا رونویسی ناقص و نامفهومی را بدون افزودن تحلیل خویش در میان آورده، یا قولی را به خطا به کسی نسبت داده، از آنجا که این کار سرسری و غیر مسئولانه در بر دارنده هیچ سودی برای وی نیست و گونه‌ای توهین به مدرس است، برگۀ وی تصحیح نخواهد شد. در برابر، دانشجویان نیز اخلاقاً موظفند از انتقاد علمی و ارزشیابی مدرس فرونگذارند. افزون بر دو نوبت امتحان، در هر جلسه نمونه‌هایی از پرسشهای امتحانی به دانشجویان ارایه خواهد شد؛ باشد که بهتر بتوانند برای امتحان پایانی با نحوۀ طرح پرسشها تفاهم یابند و میزان درک خویش را از کلاس نیز محک بزنند.

5ـ3ـ         بارم نمره‌ها:

5ـ3ـ1ـ                نمره‌های اصلی: تأملات: 20 نمره، امتحان پایان ترم: 70 نمره، رعایت شئون دانشوری: 10 نمره [جمعا 100 نمره].

5ـ3ـ2ـ                نمره‌های ارفاقی: امتحان ماهانه: تا 2۰ نمره، امتحان میان ترم: تا 30 نمره، حضور فعال و پرسشگری در کلاس، یا هر کاری که زمینه‌ساز مطالعۀ مدرس و آگاهی از نقاط ضعفش گردد: تا 10 نمره، ارتباط خارج از کلاس با مدرس: تا 10 نمره، کار مطالعاتی: تا 20 نمره.

نمره‌ها بر مبنای 100 محاسبه خواهد شد. نمرۀ مباحثه توسط مدیران هر گروه مباحثه داده خواهد شد. مراد از رعایت شئون دانشوری، آموختن شیوه بحث و انتقاد صریح و بی‌تملق در عین رعایت احترام، دوری جستن از شیوه‌های بیان عوامانه و غیر علمی مباحث، دوری جستن از کارهای بی‌ضابطه و نگرشهای سرسری به مسایل، و بی‌دقتی در زمینه مطالب اعلام شده در باره درس، امتحان، محل برگزاری درس و هر امری مانند آنهاست. کار مطالعاتی دانشجو نیز، می‌تواند نگارش یک برگه تحقیقاتی (در حدود 400 ـ 800 کلمه)، ترجمه یک متن لاتین یا عربی (با حجمی در حدود 3000 کلمه) و خلاصه‌ای (در حدود 2000 کلمه) از یک مقاله یا بخشی از کتابی (با حجمی در حدود 100 صفحه باشد). در هر مورد، بهتر است نخست با مدرس نیز مشورت به انجام رسد. بجز اینها موضوعهای دیگری نیز در سطور بعد پیشنهاد شده است. از پیشنهادهای دوستان هم استقبال خواهد شد.

6ـ       کار مطالعاتی: هدف از کار مطالعاتی، ایجاد زمینه برای تلاش علاقه‌مندان در آموختن نگارش علمی، به کار بردن صحیح و استاندارد اصطلاحات و تمرین تحقیق است. پاسخ به هر گونه پرسشی در باره کار مطالعاتی، تنها از طریق تماس الکترونیکی (ایمیل)، و یا ملاقات با هماهنگی قبلی در ساعت معین  پی گرفته خواهد شد.

موضوعهای پیشنهادی برای کار مطالعاتی:

معنای وحی، دیدگاهها در بارۀ کیفیت وحی، مقایسۀ دیدگاهها در بارۀ جایگاه واقعی اسباب النزول در تفسیر، ادلۀ موافقان و مخالفان تناسب آیات و سور، کاربرد روشهای نوین برای مطالعۀ تناسب آیات و سور، تحولات دیدگاههای مستشرقان در بارۀ جمع قرآن کریم، تعلیلهای متکلمان از انزال قرآن به زبان عربی، بررسی دلایل معتقدان به تعارض قرآن کریم با علوم جدید، دسته‌بندی دیدگاهها در بارۀ وجوه اعجاز قرآن کریم، جایگاه بحث از اعجاز در تفسیر قرآن کریم، بررسی امکان بازنمودن یک تفسیر نهایی و غیر قابل تغییر از قرآن کریم.

7ـ       برنامه زمان‌بندی:

8ـ       منابع:

8ـ1ـ         توضیحات: منابع برای مطالعه علاقه‌مندان معرفی شده‌اند و به طبع حجم منابع بسیار بیش از اینهاست. حجم قابل توجهی از منابع در کتابخانه دانشگاه آزاد اسلامی واحد آزادشهر به صورت نسخه کاغذی یا دیجیتال موجود است. کار مطالعاتی دانشجویان، ترجیحا در ارتباط با همین منابع تعریف خواهد شد. افزون بر اینها، به تناسب موضوعات جزیی‌تر، همواره منابعی نیز در کلاس معرفی می‌گردد.

8ـ2ـ         معرفی منابع:

8ـ2ـ1ـ                کتابها و مقالات فارسی و عربی:

ابن جوزی، عبدالرحمان بن علی، نواسخ القران، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1405ق؛ ابن خالویه‌، حسین بن احمد‌، مختصر فی‌ شواذ القران‌، به‌ کوشش‌ برگشترسر، قاهره‌، 1934م‌؛ ابن شهراشوب‌، محمد بن علی، متشابه‌ القران‌ و مختلفه‌، تهران‌، 1369ق‌؛ ابو عبید، قاسم بن سلام، «رسالة ما ورد فی القران الکریم من لغات‌ القبایل»، در حاشیه تفسیر الجلالین، قاهره، 1342ق؛ ابو عبیده‌، معمر بن مثنی، مجاز القران، به کوشش محمد فؤاد سزگین، بیروت، 1401ق/ 1981م؛ اخفش‌، سعید، معانی‌ القران‌، به‌ کوشش‌ عبدالامیر محمد امین‌ الورد، بیروت‌، عالم‌ الکتب‌؛ ایزوتسو، توشیهیکو، مفاهیم اخلاقی ـ دینی در قرآن مجید، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، 1378ش؛ باقلانی، محمد، اعجاز القرآن، به کوشش سید احمد صقر، قاهره، دارالمعارف؛ پاکتچی، احمد، «گزارشی کوتاه در باره ترجمه های قرآن کریم»، ترجمان وحی، سال دوم، شم 3، شهریور 1377ش؛ جصاص، احمد بن علی، احکام القرآن، به کوشش عبدالسلام محمد علی شاهین، بیروت، دارالکتب العلمیة؛ حجتی، محمد باقر، اسباب النزول،‌تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1365ش؛ همو، تاریخ قرآن کریم، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی؛ حسینی طباطبایی، مصطفی، نقد آثار خاورشناسان، تهران، چاپخش، 1375ش؛ خویی، ابوالقاسم، البیان، بیروت، دارالزهراء؛ راغب اصفهانی، حسین، المفردات فی غریب القرآن، به کوشش ندیم مرعشلی، تهران، مرتضویه؛ رامیار، محمود، تاریخ قرآن، تهران، امیرکبیر، 1346ش؛ زرکشی، محمد بن عبدالله، البرهان فی علوم القرآن، به کوشش محمد ابو الفضل‌ ابراهیم، قاهره، 1376ق؛ زنجانی، ابوعبدالله، تاریخ القرآن، قاهره، 1379ق؛ سیوطی، عبدالرحمان، الاتقان فی علوم القرآن، بیروت، دارالمعرفه؛ طباطبایی، محمد حسین، قرآن در اسلام، تهران، مزدک، 1361ش؛ همو، المیزان، قم، جامعۀ مدرسین؛ ط‌بری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القران، بولاق، 1323ق به بعد؛ فؤاد عبدالباقی، محمد، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم، تهران، انتشارات اسلامی، 1374ش؛

8ـ2ـ2ـ                کتابها و مقالات لاتین:

Arberry, A. J., “Synonyms and homonyms in the Qur'an”, Islamic quarterly, 13 (1969); Burton, J., The collection of the Qur'an, Aldershot: Dartmouth , 1996; Enc. of  Islam, CD-ROM Edition, V. 1.0, Leiden, Brill, 1999; P., “Ma fa`ala vs lam yaf`al: addendum”, Arabica, 43 iii, 1996; Massey, K., “A new investigation into the "mystery letters" of the Quran”, Arabica, 43 iii, 1996; Puin, G-R., Observations on early Qur'an manuscripts in San`a', Leiden: Brill , 1996; Rahman, Afzal, Quranic sciences, London, Muslim Schools Trust, 1980; Rippin, A., The commerce of eschatology, Leiden: Brill , 1996; Robinson, N., Discovering the Qur'an: a contemporary approach to a veiled text, London: SCM Press, 1996; Rubin, U., “Quran and tafsir: the case of "`an yadin"”, Der Islam, 70 i, 1993; Shah Manzoor Alam, “Evolution of man: Qur'anic concepts and scientific theories”, Muslim & Arab Perspectives, 3 vii-xii / 11, 1996; Shaikh Khurshid Hasan, Qur'anic archaeology, Islamabad Islamic Studies, 35 ii, 1996; Wild, S., “"We have sent down to thee the book with the truth ...": spatial and temporal implications of the Qur'anic concepts of nuzul, tanzil, and 'inzal, The Qur'an as text”,  Islamic Philosophy, Leiden: Brill , 1996; Witkam, J. J., “Qur'an fragments from Dawran (Yemen). (Manuscripts & manuscripts, 6.)”, Manuscripts of the Middle East, 4, 1989;

8ـ2ـ3ـ                منابع اینترنتی (مراجعه به این پایگاههای اینترنتی برای دست‌یابی آسان و سریع به برخی کتابهای حدیثی دیجیتال پیشنهاد می‌شود):

www.altafsir.com; www.alwaraq.com; www.islamic-awareness.org/Quran/Tafseer/Ulum; www. quraan.com/index.aspx?tabindex3& tabid=22; www.uga.edu/islam/quran.html; http://cqs.blogfa.com.

2ـ2ـ         پیدایی علوم انسانی تجربی

2ـ2ـ1ـ                  اثر «پیشرفت دانشهای طبیعی با کاربرد روش تجربی»، بر اندیشۀ متفکران در زمینۀ علوم انسانی

2ـ2ـ2ـ                  چگونگی کاربرد روشهای تجربی در علوم انسانی

2ـ2ـ2ـ1ـ  در تاریخ: مدد جستن از شواهد باستان‌شناسانه، کاربرد روشهای نقد ادبی، مطالعات زبانشناختی...

2ـ2ـ2ـ2ـ  در جامعه‌شناسی: مدد جستن از روشهای آماری، مصاحبه‌ها، پرسشنامه‌ها...

3ـ                       معنای علوم قرآن

3ـ1ـ         تعاریف سنتی علوم قرآن (و مثال برای فهم بهتر هر یک): .................. ٢0 دقیقه

3ـ1ـ1ـ                  دانش بحث در بارۀ علومی که مفسر برای فهم قرآن کریم بدانها نیاز دارد (همچون ادبیات، تاریخ، اصول فقه...)

3ـ1ـ2ـ                  دانش بحث در بارۀ علومی که قرآن کریم سبب رشد و پیدایی آنها شده است (نحو، صرف، اعجاز قرآن...).

3ـ1ـ3ـ                  هر گونه آگاهی و بحثی که به نوعی ربط به قرآن کریم یابد (همۀ مثالهای یاد شده)

3ـ2ـ         آیا علوم قرآن علم است؟ اگر هست به چه معنا؟

3ـ2ـ1ـ                  علوم قرآن، نظامی تبیینگر از آگاهیها در بارۀ قرآن کریم (علم به معنای دوم در این اصطلاح به کار رفته است)

3ـ2ـ2ـ                  علوم قرآن، دانشی شکل گرفته در دوران ماقبل مدرن

3ـ3ـ         علوم قرآن و تحولات آن در دوران مدرن در سایۀ مطالعات اسلامی مستشرقان ................. 30 دقیقه

3ـ3ـ1ـ                  راهیابی علوم، رویکردها و روشهای مدرن در مطالعات تاریخی قرآن کریم، همچون:

3ـ3ـ1ـ1ـ  روش تحلیل اسناد (Isnad Analysis)

3ـ3ـ1ـ2ـ  رویکرد سبک‌شناختی در مطالعات ادبی

3ـ3ـ1ـ3ـ  دانش زبانشناسی تاریخی

3ـ3ـ1ـ4ـ  روش تحلیل متن (textual criticism)

3ـ3ـ2ـ                  پیدایی دانش «تاریخ قرآن»

4ـ                       نتیجۀ بحث ......................................................................... ١٠ دقیقه

4ـ1ـ         در آغاز، علوم قرآنی دانشی به معنای ماقبل مدرن کلمه، و رایج در حوزه‌های علمیۀ سنتی جهان اسلام بود.

4ـ2ـ         این علم، با تأثر از دستاوردهای محققان علوم انسانی تجربی، دچار تحول گردید.

4ـ3ـ         هم اکنون مباحث آن با کاربرد روشهای آکادمیک جدید، در حال بازسازی است.

4ـ4ـ         کار ما در این کلاس:

4ـ4ـ1ـ                  مطالعۀ آنچه در طول تاریخ به عنوان «علوم قرآنی» شناخته می‌شده است

4ـ4ـ2ـ                  توجه به دستاوردهای نوین این دانش

مآخذ (برای مطالعۀ علاقه‌مندان): سیوطی، جلال الدین عبدالرحمان، الاتقان فی علوم القرآن، «مقدمۀ کتاب»؛ نیز:

“Scientific Method”, Encyclopaedia Encarta, CD ROM edition, 2006.

علوم قرآن

جلسۀ چهارم: مفهوم و جایگاه علوم قرآن در فرهنگ اسلامی، پیشینۀ بحث، دسته‌بندی آثار

1ـ                        مروری بر مباحث گذشته ............................................................................ 30 دقیقه

1ـ1ـ         کلیات

1ـ1ـ1ـ                  تعریف علم

1ـ1ـ2ـ                  تعریف علوم قرآن

1ـ1ـ3ـ                  معنای علم در اصطلاح «علوم قرآن»

1ـ1ـ4ـ                  پیشرفتهای نوین در علوم قرآن به مدد دانشهای مدرن

1ـ2ـ         تعاریف مختلف از علوم قرآن

1ـ2ـ1ـ                  دانش بحث در بارۀ علومی که مفسر برای فهم قرآن کریم بدانها نیاز دارد.

1ـ2ـ2ـ                  دانش بحث در بارۀ علومی که قرآن کریم سبب رشد و پیدایی آنها شده است.

1ـ2ـ3ـ                  هر گونه بحثی که به نوعی ربط به قرآن کریم یابد.

1ـ3ـ         جایگاه دستاوردهای مستشرقان در تبدیل مجموعۀ آگاهیهای پراکنده در بارۀ قرآن به علم

2ـ                        پیشینۀ علوم قرآن ............................................ 50 دقیقه

2ـ1ـ         نگارشها در بارۀ قرآن

2ـ1ـ1ـ                  سابقۀ نگارش در بارۀ علوم قرآن به سدۀ 2ق باز می‌گردد.

2ـ1ـ2ـ                  همزمان با نخستین نمونه‌های نگارش در فرهنگ اسلامی پی گرفته شده‌اند.

2ـ1ـ3ـ                  از نگارشهای قدیم، گاه تنها نامی برای ما بازمانده است.

2ـ1ـ4ـ                  نمونه‌ها

2ـ1ـ4ـ1ـ