چون در این دوره با دانشجویان سر و کار داشتم که همگی از روش تدریس من آگاه بودند و پیش از این اصول فقه 1 را با هم گذرانده بودیم، بخشهایی از طرح درس کلی دوره را که مطمئن بودم از آن آگاهند حذف کردم، همچون بحث در بارۀ آیین حضور درس، شیوۀ امتحانات و.... تنها به آوردن برنامۀ زمان بندی پیشنهادی نیمسال جاری اکتفا می کنم.

تذکر: درس در قالب سه واحد ارایه شده، و در برنامۀ درسی دانشگاه برای آن دو ساعت و ده دقیقه وقت در نظر گرفته اند. با توجه به محدودیت زمانی، و کفایت نکردن این مقدار وقت برای تدریس اصول فقه، با هماهنگی دانشجویان و تدابیر مدیر محترم و دلسوز گروه الاهیات واحد آزادشهر، بنا بر آن شد که جلسۀ سه واحدی به دو کلاس یک ساعت و ربعه، با نیم ساعت وقت استراحت میان آن دو تغییر یابد. بدین ترتیب، عملا شانزده جلسۀ سه واحدی که بازده اندکی هم داشت، به سی و دو جلسۀ یک ساعت و ربعی تغییر یافت.

اصول فقه٢

جلسۀ دوم: مقدمات بحث اوامر

٦/ ١٢/ ١٣٨٦

1ـ              کلیات ... ٢٠ دقیقه

1ـ1ـ     مرور

1ـ1ـ1ـ              پیش از این، با بحث در بارۀ مشتق، نخستین بخش از مباحث الفاظ را شناختیم و اکنون وارد بحث از اوامر می‌شویم.

1ـ1ـ2ـ              در بحث از اوامر، می‌خواهیم پاسخ سؤالهایی از این قبیل را بدانیم:

1ـ1ـ2ـ1ـ                       در کجاها امر دلالت بر وجوب دارد؟

1ـ1ـ2ـ2ـ                       در صورت عدم قرینه، اصل بر وجوب خواهد بود، یا استحباب، یا جز آن؟

1ـ1ـ2ـ3ـ                       هر گاه به مسأله‌ای چند بار امر شویم، چه تعداد امتثال امر لازم خواهد آمد؟

1ـ1ـ2ـ4ـ                       آیا امر به چیزی، مستلزم نهی از خلاف آن هم هست؟...

1ـ2ـ     مقدمه

1ـ2ـ1ـ              برای دستور دادن به مؤمنان، در جایجای متون دینی از این روشهایی مانند اینها استفاده شده است:

1ـ2ـ1ـ1ـ                       طلب امری با استفاده از مادۀ «ا م ر»: ان الله یأمرکم ان تؤدوا الامانات الی اهلها

1ـ2ـ1ـ2ـ                       طلب امری با استفاده از صیغه‌های امر از ریشه‌های مختلف: اقیموا الصلاة، ارکعوا مع الراکعین...

1ـ2ـ1ـ3ـ                       طلب با تعابیری غیر امری: امام صادق (ع) فرمودند: «خطبه را بعد از نماز عید می‌خوانند».

1ـ2ـ1ـ4ـ                       طلب غیر مستقیم: خداوند به پیامبر (ص) می‌گوید: «ای پیامبر به مؤمنان بگو چشمهای خود را بپایند».

1ـ2ـ2ـ              اکنون جای پرسش دارد که:

1ـ2ـ2ـ1ـ                       آیا طلب شیء با استفاده از مادۀ «امر»، دلالت بر وجوب دارد؟ به عبارت بهتر، امر برای دلالت بر «وجوب» وضع شده است؟

1ـ2ـ2ـ2ـ                       آیا طلب شیء با استفاده از صیغه‌های امر از ریشه‌های مختلف، دلالت بر چه دارند؟

1ـ2ـ2ـ3ـ                       حکم طلب امری با استفاده از روشهای دیگر چیست و چه فرقی میان طلب همراه با تعابیر امری، یا بدون آنها هست؟

1ـ2ـ3ـ              موضوع بحث امروز: امر با استفاده از مادۀ «امر»

2ـ              بحث امروز: آیا مادۀ امر، برای دلالت بر دستور دادن وضع شده است و هر جا تعبیر امر به کار رفت، دادن دستوری مراد بوده است؟

2ـ1ـ     برای مادۀ امر، معناهای مختلفی یاد شده است، از قبیل: حادثه، شیء، دستور، کار، التماس و درخواست...

2ـ2ـ     اختلاف در این است که آیا در معانی فوق، علی حده وضع شده است؛ یا میان آنها وجه جامعی هست؟

2ـ3ـ     مرحوم مظفر معتقد است از این میان، دو معنای اصلی هستند و سایر معانی به آنها برمی‌گردند: طلب، و شیء

2ـ3ـ1ـ              دو معنای اصلی امر

2ـ3ـ1ـ1ـ                       امر به معنای طلب

2ـ3ـ1ـ1ـ1ـ                 طلب عبارت است از داشتن میل فردی به چیزی، به همراه بیان و اظهار آن میل

2ـ3ـ1ـ1ـ2ـ                 به هر طلبی، امر نمی‌گویند؛ بلکه از سه نوع آن (طلب عالی از دانی، و بالعکس و طلب فرد از مساوی خود)، تنها اولی امر است.

2ـ3ـ1ـ2ـ                       امر به معنای شیء: شیء نیز بر سه قسم است: ذوات، افعال و صفات. از این میان تنها به دو قسم اخیر امر می‌گویند.

2ـ3ـ2ـ              آیا امر میان دو معنا، مشترک لفظی است یا معنوی؟ (برای هر یک علی حده وضع شده است، یا وجه جامعی دارد؟)

2ـ3ـ2ـ1ـ                       مظفر معتقد است امر مشترک لفظی است. چرا که:

2ـ3ـ2ـ1ـ1ـ                 از امر به معنای طلب، امکان اشتقاق وجود دارد (امر، یأمر، مأمور، آمر، ...)؛ اما از امر به معنای شیء ممکن نیست.

2ـ3ـ2ـ1ـ2ـ                 امر به معنای طلب، به «اوامر» جمع بسته می‌شود؛ اما امر به معنای شیء، به «امور».

2ـ3ـ3ـ              پس مادۀ «امر» برای دو معنا وضع شده است؛ دستور دادن و شیء؛ که البته نخستین معنا در این بحثها مد نظر ما خواهد بود.

2ـ3ـ4ـ              از میان سه معنای یاد شده برای طلب (دستور، استدعا و التماس)، امر طلبی تنها برای نخستین وضع شده است؛ به دو دلیل:

2ـ3ـ4ـ1ـ                       تبادر: هر گاه کلمۀ امر شنیده شود، اولین معنای متبادر به ذهن، طلب عالی از دانی است.

2ـ3ـ4ـ2ـ                       عدم صحت سلب: می‌توان گفت «استدعا و التماس، امر نیستند»؛ اما نمی‌شود گفت «دستور، امر نیست».

3ـ              دلالت لفظ امر بر وجوب

3ـ1ـ     سؤال اول: آیا لفظ امر و مشتقات آن، دلالت بر وجوب دارد؟

3ـ1ـ1ـ              مظفر معتقد است که لفظ «امر» و مشتقات آن، لو خلی و نفسه دلالت بر وجوب دارد.

3ـ1ـ2ـ              دلیل مظفر، دو مسئله است: تبادر، و بنای عقلاء.

3ـ2ـ     سؤال دوم: منشأ و مبنای این دلالت بر وجوب چیست؟

3ـ2ـ1ـ              در این باره سه نظر مختلف ابراز شده است:

3ـ2ـ1ـ1ـ                       نظر اول: لفظ امر از آغاز برای دلالت بر «طلب وجوبی» وضع شده، و وجوب، قید موضوع له است.

3ـ2ـ1ـ2ـ                       نظر دوم:

3ـ2ـ1ـ2ـ1ـ                 امر برای دلالت بر طلب وجوبی وضع نشده است؛

3ـ2ـ1ـ2ـ2ـ                 اما در مقام استعمال، تنها برای مصادیقی به کار می‌رود که طلب وجوبی در آنها مراد باشد.

3ـ2ـ1ـ2ـ3ـ                 یعنی «وجوب» گر چه قید موضوع له نیست، قید مستعمل فیه است.

3ـ2ـ1ـ3ـ                       نظر مظفر: منشأ دلالت امر بر وجوب، وضع یا استعمال نیست؛ بلکه حکم عقل است.

3ـ2ـ1ـ3ـ1ـ                 عقل به ما حکم می‌کند هر گاه مولایی باشد که بتواند بعد از امر، ما را عتاب کند، واجب است به حرفش عمل کنیم.

3ـ2ـ1ـ3ـ2ـ                 بر این اساس، امر نه برای وجوب وضع شده است و نه برای استحباب.

3ـ2ـ1ـ3ـ3ـ                 امر برای مطلق طلب وضع شده است؛ حال این طلب ممکن است خودش وجوبی باشد یا استحبابی.

اصول فقه٢

جلسۀ سوم: صیغۀ امر

١٣/ ١٢/ ١٣٨٦

1ـ              مرور مباحث گذشته ..................................... ١٠ دقیقه

1ـ1ـ              بحث ما در بارۀ اوامر بود. گفته شد امر فرد به کاری:

1ـ1ـ1ـ              گاهی با استفاده از مادۀ «ا، م، ر» و مشتقات و مشابهات آن صورت می‌گیرد.

1ـ1ـ2ـ              گاهی نیز با استفاده از صیغۀ افعل و مشابهات (اسم فعلها، جملات دال بر طلب، افعال مضارع، و...) آن روی می‌دهد؛ مثل:

1ـ2ـ              در جلسۀ پیش اختلاف نظرها بیان شد که مادۀ «ا، م، ر»: برای دلالت بر چه معنایی وضع شده، و کاربرد آن در کدامین معانی مجازی است.

1ـ3ـ              بحث امروز ما در بارۀ صیغۀ افعل، و در تکمله (جلسۀ چهارم)، در بارۀ مشابهات آن است. در این جلسه می‌خواهیم بدانیم:

1ـ3ـ1ـ              موضوع له صیغۀ امر چیست؟

1ـ3ـ2ـ              از میان معانی متعددی که در عمل بر آن دلالت دارد، کاربردش در کدام حقیقی، و در کدامها مجازی است؟

1ـ3ـ3ـ              صیغۀ افعل، آیا ظهور در وجوب دارد، یا استحباب، یا اباحه، یا امر دیگری از این دست؟

1ـ3ـ4ـ              منشأ ظهور صیغۀ امر (در وجوب، یا هر چیز دیگر) چیست؟ آیا این امر به اقتضای اصل وضع است یا به اقتضای مسئله‌ای دیگر؟

2ـ              موضوع له صیغۀ امر ................................... ١٠ دقیقه

2ـ1ـ              معانی متعدد صیغۀ امر (گاه تا ١٥ معنا برایش یاد کرده‌اند)

2ـ2ـ              دیدگاهها در بارۀ معنای موضوع له صیغۀ امر (استعمال امر در کدام‌یک از معانی فوق به اقتضای اصل وضع، و در کدام یکی مجازی است؟

2ـ2ـ1ـ              صیغۀ افعل میان معانی فوق، مشترک لفظی است و برای هر یک جداگانه وضع شده است.

2ـ2ـ2ـ              برای قدر مشترک میان همۀ این معانی وضع شده است و کاربردش در همۀ موارد، به اقتضای اصل وضع است.

2ـ2ـ3ـ              کاربرد آن در برخی معانی (مثل بعث و تحریک) حقیقت، و در سایر معانی مجاز است.

2ـ2ـ4ـ              صیغۀ افعل، برای هیچ یک از معانی فوق وضع نشده است؛ بلکه برای دلالت بر نسبت طلبیه وضع گردیده است.

2ـ3ـ              دلایل مرحوم مظفر در اثبات دیدگاه خویش ............... ٢٠ دقیقه

2ـ3ـ1ـ              مقدمه:

2ـ3ـ1ـ1ـ                       در نیمسال گذشته، ضمن بحثهای مقدماتی در بارۀ معنای حرفیه سخن گفته شد.

2ـ3ـ1ـ2ـ                       گفته شد که در بارۀ حروف، سه دیدگاه میان اصولیان رایج است:

2ـ3ـ1ـ2ـ1ـ                 حروف، عینا دارای معنای مسانخ اسمائشانند و تنها در غایت استعمال، مغایرند.

2ـ3ـ1ـ2ـ2ـ                 حروف اصلا معنایی ندارند؛ بلکه تنها علاماتی هستند برای معانی کلمات همراه آنان.

2ـ3ـ1ـ2ـ3ـ                 حروف معنا دارند:

2ـ3ـ1ـ2ـ3ـ1ـ                 البته معنایشان متفاوت با معنای کلمات است. معنای آنها معنای وابسته است.

2ـ3ـ1ـ2ـ3ـ2ـ                 یعنی در ربط و نسبت میان دو کلمۀ دیگر ظاهر می‌شود.

2ـ3ـ1ـ3ـ                       مظفر در همانجا هم یادآور شد که بجز حروف، صیغ مختلف نیز دارای معنای وابسته هستند.

2ـ3ـ2ـ              از دید مظفر ..................................... ١٥ دقیقه

2ـ3ـ2ـ1ـ                       صیغۀ افعل، برای دلالت بر ربط و نسبت میان سه چیز وضع شده است:

2ـ3ـ2ـ1ـ1ـ                 گوینده (طالب)

2ـ3ـ2ـ1ـ2ـ                 شنونده (مطلوب منه)

2ـ3ـ2ـ1ـ3ـ                 امری که طلب می‌شود (مطلوب).

2ـ3ـ2ـ2ـ                       صیغۀ افعل، تنها دلالت بر وجود نسبت و ربط میان این سه عنصر دارد.

2ـ3ـ2ـ3ـ                       این که انگیزۀ گوینده از برقراری فوق، ایجاد کدامین معناست؛ امری خارج از محل بحث است.

2ـ3ـ3ـ              بدین سان، وی معتقد است که صیغۀ افعل، معنای مستقل ندارد تا بحث شود کدام یک از موارد فوق است.

2ـ3ـ3ـ1ـ