برنامه تدريس «تفسير1»

مقطع تحصيلي: کارشناسي الاهيات

مدرس: فرهنگ مهروش

سازمان: دانشگاه آزاد اسلامي (واحد آزادشهر) ـ گروه الاهيات

زمان: نيمسال تحصيلي اول 1384ـ1385

آدرس الکترونيکي مدرس: F.Mehrvash@cgie.org.ir

ساعت ملاقات (با هماهنگی): سه شنبه‌ها، 30/ 17 ـ 30/ 18

 

 

 

 

 

1ـ     اهداف آموزشي (که در پايان دوره بايد حاصل شده باشد):

1ـ1ـ        آشنايي با روشهاي مختلف تفسير قرآن کريم

1ـ2ـ        آشنایی با اهداف، ابزارها و رويکردهاي مفسران

1ـ3ـ        آشنایی با منابع مختلف تفسير قرآن کریم

1ـ4ـ        پیشرفت نسبی در قرائت و فهم بدون اشکال منابع تفسیر.

2ـ     آرمانهاي آموزشي (که علاقه‌مندان بايد بدان دست يابند):

2ـ1ـ        آگاهی از نقش تحولات اجتماعي در تحول نگرشهاي تفسيري

2ـ2ـ        آگاهی از علل و اسباب تحول يافتن رويکردها و روشهاي تفسيري در سدة بيستم

2ـ3ـ        درک چگونگي اثر پيش‌فرضها در فهم متن

2ـ4ـ        شناختن منابعي براي مطالعۀ بيشتر، جهت به خدمت گرفتن دانشهای نوین براي تفسير قرآن کريم.

3ـ     شيوه تدريس: در تدريس تفسير1 مدرس توجه به چند نکته را بر خویش واجب ديده است: نخست آن که دانشجويان از وروديهاي جديد هستند و مي‌توان از هم‌اکنون با کاربرد روشهاي صحيح اسباب علاقه‌مندي هر چه بيشتر و کشف استعدادهاي ايشان را در رشته تحصيلي فراهم ساخت، همچنان که مي‌توان با برنامه‌ريزي صحيح سبب شد از هم اکنون با مطالعۀ متون عربي خو بگيرند و مشکلاتی را که بيشتر دانشجويان الاهياتي در ايران براي فهم متون عربي بدان گرفتار هستند، به آسودگي پشت سر گذارند؛ دو ديگر آن که مدرس بايد هم خود را مصروف آن دارد که دانشجويان از همان آغاز تلقي صحيحي از دانش تفسير در ذهن جاي دهند، جايگاه اين دانش را در تمدن اسلامي به درستي دريابند، و تفاوت «مطالعه درجة اول» تفسير همچون يکي از علوم اسلامي را با «مطالعة درجة دوم» آن در نظام دانشگاهي به درستي دريابند.

براي تأمين اين منظورها، مدرس ناگزير است جلساتي چند را در آغاز کار به سخن از مباني و مبادي تفسير اختصاص دهد. در مرحله بعد، کوشش خواهد شد برخي متون سنتي اين علم به منظور تقويت درک متن دانشجويان در کلاس مرور، و روشهايي براي رويارويي با متن کهن آموزش داده  شود. سرآخر، خواهد کوشيد تحول فهمهاي مفسران را در طول تاريخ از آيات معين براي مطالعه در اين دوره (سوره‌هاي حمد، مدثر، اخلاص) باز نمايد و همزمان همگام با هر بحث برخي روشهاي نوين (Modern Methods) را نيز در ارايه تفسيري واضحتر از متن قرآن کريم بيازمايد.

دانشجویان متعهد خواهند شد برای فهم بهتر دروس، مباحث را به روش کهن رایج در حوزه‌های علمیه، با مباحثه بیاموزند. بدین منظور لازم است از همان آغاز گروههایی تشکیل دهند و هر هفته ساعاتی را به مباحثۀ درس در گروههای دو تا سه نفره بپردازند، هر قسمت از درس را نخست یکی از اعضای گروه با استفاده از توضیحات مدرس و منابع جنبی معرفی شده در کلاس، همانند مدرس توضیح دهد، دیگران ایراد و اشکال وارد، و سپس متن درس را به دقت مرور کنند. ادارۀ گروه با سرگروهی خواهد بود که قسمتی از نمرۀ پایانی دانشجو با خود وی است. او در طی گزارشی هفتگی، به نحو مکتوب مدرس را از فعالیت دانشجویان آگاه خواهد ساخت. نیز، در صورتی که در مدیریت، اعمال نفوذ کافی برای جذب دانشجویان نکند و در نتیجه سطح علمی گروه پایین باشد، در پایان دوره از نمرۀ وی خود کاسته خواهد شد.

4ـ     آيين حضور درس: حضور درس الزامي نيست؛ اجازه گرفتن در هنگام ورود و خروج، يا براي غيبت مرسوم نخواهد بود؛ مستمعان آزاد، براي حضور تا آنجا که به مدرس مربوط است، منعي ندارند؛ در تمام مدت تدريس هيچ کس حق ايجاد مزاحمت براي درس را نخواهد داشت و در موارد بسيار ضروري، لازم است فقط با مدير محترم اداره امور کلاسها هماهنگ، و از مراجعه شخصي خودداري شود. کلاس تنها در تعطيلات رسمي داير نخواهد گشت و در ساير ايام، بدون در نظر داشتن عرف عمومي، هر گاه غيبت دانشجويان اسباب اخلالي در درس فراهم آورد، به شدت (با کسر 5 نمره از نمره کل درس به ازاي هر جلسه) برخورد خواهد شد. برای هر چه بهتر ارتباط بر قرار کردن دانشجویان با محتوای درس تفسیر، همراه داشتن قرآن کریم در کلاس درس ضروری است. مدت کلاسها در ایام ماه مبارک رمضان 80 دقیقه، و در دیگر ایام، 100 دقیقۀ کامل است.

 

5ـ     ارزشيابي:

5ـ1ـ  تاريخ امتحانها در جدول صفحۀ بعد (تیتر شمارۀ 7 طرح درس) اعلام شده است.

5ـ2ـ  نحوه امتحانها: امتحانها به صورت تشريحي است. بجز امتحان پايان ترم، در ساير موارد پاسخگويي به پرسشها در منزل، و در ظرف مدت يک هفته انجام خواهد گرفت. در اين پرسشها ذهن دانشجو به چالش کشيده، و از وي تحليل مطالبه خواهد شد. در نخستين امتحان، همراه با برگة امتحاني، ديدگاههاي دانشجو نيز نقد مي‌شود. دانشجو تنها در جلسه بعد، پاسخ مکتوب خود را به نقدها باز مي‌گرداند. پرسشها به گونه‌اي طراحي خواهند شد که مطالعات شب امتحاني کارساز نباشند و تلاش درسي دراز مدت دانشجو در خلال تحصيل نمايانده شود. نمرة کل دانشجو بر پاية نمرات وي در طول نيمسال محاسبه نمي‌گردد؛ بلکه قوه تحليل، ذهن نقاد، توانايي در نگارش علمي و در نهايت، التفات وي به تفاوت ميان بيان علمي و غيرعلمي مطالب و به بياني گوياتر، ميزان هماهنگي دانشجو با اهداف تعريف شده در آموزش درس با امتحانهاي مختلف کشف مي‌شود. بجز امتحان پايان نيمسال که از ضوابط اداره امتحانات پيروي خواهد کرد، شرکت در امتحانهاي ديگر براي او اختياري خواهد بود. بدين سان، هدف از نمره دادن به برگه‌هاي امتحاني، تنها به دست دادن برآوردي از وضعيت تحصيلي دانشجو به خود او خواهد بود. کاربرد هر گونه کتاب يا جزوه، هر گونه مشورت، يا هر کاري ديگر از اين قبيل در هنگام امتحان مجاز است. در مواردي که مشاهده شود کسي مطلبي را نوشته است که خود به درستي از معنايش آگاه نيست، يا رونويسي ناقص و نامفهومي را بدون افزودن تحليل خويش در ميان آورده، يا قولي را به خطا به کسي نسبت داده، از آنجا که اين کار سرسري و غير مسئولانه در بر دارنده هيچ سودي براي وي نيست و گونه‌اي توهين به مدرس است، برگة وي تصحيح نخواهد شد. در برابر، دانشجويان نيز اخلاقاً موظفند از انتقاد علمي و ارزشيابي مدرس فرونگذارند. افزون بر دو نوبت امتحان، در سومین جلسۀ باقی مانده تا آخر دوره (اعلام شده در جدول زمان‌بندی (تیتر شمارۀ 7 طرح درس))، نمونه‌هایی از پرسشهای امتحانی به دانشجویان ارایه خواهد شد؛ باشد که بهتر بتوانند برای امتحان پایانی با نحوۀ طرح پرسشها تفاهم یابند.

5ـ3ـ  بارم نمره‌ها:

5ـ3ـ1ـ              نمره‌هاي اصلي: مباحثه: 30 نمره، امتحان پايان ترم: 50 نمره، رعايت شئون دانشوري: 20 نمره [جمعا 100 نمره].

5ـ3ـ2ـ              نمره‌های ارفاقی: امتحان ماهانه: 2۰ نمره، امتحان ميان ترم: 30 نمره، حضور فعال و پرسشگری در کلاس، یا هر کار دیگری که زمینه‌ساز مطالعۀ مدرس و آگاهیش از نقاط ضعف خود شود: 10 نمره، ارتباط خارج از کلاس با مدرس: 10 نمره، کار مطالعاتی: 20 نمره.

نمره‌ها بر مبناي 100 محاسبه خواهد شد. نمرۀ مباحثه توسط مدیران هر گروه مباحثه داده خواهد شد. مراد از رعايت شئون دانشوري، آموختن شيوه بحث و انتقاد صريح و بي‌تملق در عين رعايت احترام، دوري جستن از شيوه‌هاي بيان عوامانه و غير علمي مباحث، دوري جستن از کارهاي بي‌ضابطه و نگرشهاي سرسري به مسايل، و بي‌دقتي در زمينه مطالب اعلام شده در باره درس، امتحان، محل برگزاري درس و هر امري مانند آنهاست. کار مطالعاتي دانشجو نيز، مي‌تواند نگارش يک برگه تحقيقاتي (در حدود 400 ـ 800 کلمه)، ترجمه يک متن لاتين يا عربي (با حجمي در حدود 3000 کلمه) و خلاصه‌اي (در حدود 2000 کلمه) از يک مقاله يا بخشي از کتابي (با حجمي در حدود 100 صفحه باشد). در هر مورد، بهتر است نخست با مدرس نيز مشورت به انجام رسد. بجز اينها موضوعهاي ديگري نيز در سطور بعد پيشنهاد شده است. از پيشنهادهاي دوستان هم استقبال خواهد شد.

6ـ     کار مطالعاتي: هدف از کار مطالعاتي، ايجاد زمينه براي تلاش علاقه‌مندان در آموختن نگارش علمي، به کار بردن صحيح و استاندارد اصطلاحات و تمرين تحقيق است. پاسخ به هر گونه پرسشي در باره کار مطالعاتي، تنها از طريق تماس الکتروني (ايميل)، و یا ملاقات با هماهنگی قبلی در ساعت معین  پي گرفته خواهد شد.

موضوعهاي پيشنهادي براي کار مطالعاتي: ترجمه مقاله «بسمله» از دائره‌المعارف ترکي ايسلام انسيکلوپديسي، تلخيص مقدمه تفسير الميزان، معرفي تفسير نعماني، معرفي تفسير علي بن ابراهيم قمي، گردآوري روايات در باره شأن نزول آيه نخست سوره تکاثر و مطالعه امکان تطابق آنها با زندگي عرب پيش از اسلام، ترجمه بخشهايي از مدخل «التفسير» دائره‌المعارف اسلام (تحرير عربي) که توسط امين الخولي نوشته شده است، مقايسه روشهاي برخورد با روايات فضائل اهل بيت در ذيل تفسير سوره حمد در تفاسير مختلف شيعي، مقايسه شيوه‌هاي برخورد مفسران قرآن کريم در تفاسير مختلف سوره حمد با آراي مخالف مذهب و نحله فکريشان، مقايسه ميزان اتکا به منابع پيشين در مفسران برخوردار از رويکردهاي مختلف، مقايسه تفاوتهاي مهم و اصلي مفسران سده‌هاي اخير (مفسراني که در عصر مدرن زيسته‌اند) در تفسير يکي از سوره‌هاي ياد شده، با مفسران سده‌هاي پيش.

 

7ـ     برنامه زمان‌بندي:

 

 

 

8ـ     منابع:

8ـ1ـ  توضيحات:

8ـ1ـ1ـ   منابع براي مطالعه علاقه‌مندان معرفي شده‌اند و به طبع حجم منابع بسيار بيش از اينهاست.

8ـ1ـ2ـ   حجم قابل توجهي از منابع در کتابخانه دانشگاه آزاد اسلامي واحد آزادشهر به صورت نسخه کاغذي يا ديجيتال موجود است.

8ـ1ـ3ـ   کار مطالعاتي دانشجويان، ترجيحا در ارتباط با همين منابع تعريف خواهد شد.

8ـ1ـ4ـ   افزون بر اينها، به تناسب موضوعات جزيي‌تر، همواره منابعي نيز در کلاس معرفي مي‌گردد.

8ـ1ـ5ـ   برای آشنایی دانشجویان به قطعاتی از متون تفسیری، گزیده‌ای از آنها متنها تهیه شده، و در ضمن تدریس مبنای کار خواهد بود. این مجموعه با نام «متن درسی برگزیده برای تفسیر١» از طریق کتابفروشی دانشگاه قابل دسترسی است.

 

8ـ2ـ  معرفي منابع:

8ـ2ـ1ـ              کتابها و مقالات فارسي و عربي:

ابن كثير، ‌اسماعيل، تفسير، به كوشش يوسف مرعشلي، بيروت، دارالمعرفه؛ ابوالفتوح رازي، حسين‏، ‏ روض الجنان و روح الجنان‏، مشهد‏ 1366 به بعد‎؛ ابوالمحاسن جرجاني، حسين، جلاء الاذهان و جلاء الاحزان، تهران، 1337ش؛ بازرگان، مهدي، پا به پاي وحي، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامي؛ همو، سير تحول قرآن، تهران، سركت سهامي انتشار؛ بحراني، محمد هاشم، البرهان، تهران، 1415ق؛ التفسير، منسوب به امام حسن عسكري، قم، 1409ق؛ ثوري، سفيان، ‏ تفسير، روايت محمد بن ابي‌حذيفه نهدي، ‌بيروت، ‌1403ق/ 1983م؛ جصاص، احمد، احكام القرآن، بيروت، 1415ق/ 1994م؛ حبري، حسين، تفسير، بيروت، 1408ق؛ حجتي، محمدباقر، تاريخ قرآن کريم، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامي؛ حسيني همداني، محمد، انوار درخشان، تهران، 1380ش؛ خسروي، عليرضا ميرزا، تفسير، تهران، 1390ـ1397ق؛ سروش، عبدالکريم، قبض و بسط تئوريک شريعت، تهران، 1370ش؛ سيوطي، عبدالرحمان، الاتقان، بيروت، دارالمعرفه؛ همو، الدرالمنثور، بازنشر بيروت، دارالفكر؛ صنعاني، عبدالرزاق، تفسير، به كوشش مصطفي مسلم محمد، رياض، 1410ق؛ طباطبايي، محمد حسين، الميزان، تهران، 1397ق؛ طبرسي، فضل، مجمع البيان، ‌بيروت، 1379ق؛ طبري، محمد، جامع البيان، بيروت، 1415ق/ 1995م؛ طوسي، محمد، التبيان، به كوشش احمد حبيب قصير عاملي، بازنشر قم، 1409ق؛ علي بن ابراهيم قمي‏، تفسير، قم، دارالكتاب؛ عياشي، محمد، ‌تفسير، ‌تهران، اسلاميه؛ فرات بن ابراهيم، تفسير، تهران، 1410ق؛ فضل الله، محمد حسين، من وحي القرآن، بيروت، 1405ق؛ فيض كاشاني، محمد محسن، الصافي، مشهد، دارالمرتضي؛ قتاده بن دعامه، الناسخ و المنسوخ، به كوشش حكيم صالح ضامن، بغداد، ‌1409ق؛ واعظ كاشفي، حسين، مواهب عليه، تهران، 1317ش؛ مجاهد بن جبر مكي، تفسير، به كوشش عبدالرحمان طاهر سورتي، اسلام آباد، مجمع البحوث الاسلاميه؛ مدرسي، محمد تقي، من هدي القرآن، بيروت، 1406ق؛ مولي فتح الله كاشاني، منهج الصادقين، تهران، 1344ش.

 

8ـ2ـ2ـ   کتابها و مقالات لاتين:

Motzki, Harald, “The collection of Qur`an”, presented to the Final Conference of Orientalists in 20^th century, lieden, 1999; Rippin, Andrew, The Quran and its interpretive tradition,  Ashgate, 2001; The Quran, style and contents, edited by Andrew Rippin, Ashgate, 2001; Wansbrough, John, Quranic studies: sources and methods of scriptural interpretation, foreword, translations, and expanded notes by Andrew Rippin, Amherst, 2004;

 

8ـ2ـ3ـ   منابع اينترنتي (مراجعه به اين سايتها براي آگاهي از برخي گونه‌هاي آموزش تفسیر، منابع جديد و استانداردهاي تدريس آن در دانشگاههاي خارجي توصيه مي‌شود):

www.altafsir.com; www.alwaraq.com; www.islamic-awareness.org/Quran/Tafseer/Ulum; www. quraan.com /index.aspx?tabindex3&tabid=22; www.uga.edu/islam/quran.html.

 

 

تفسیر1

جلسۀ دوم: آشنایی با تاریخ قرآن کریم

10/ 7/ 1384 (با یک هفته تأخیر از برنامه برگزار شد)

اعلام نتیجۀ هماهنگی برای تعیین ساعت کلاس جبرانی

 

 

1ـ                        کلیات ...........10 دقیقه

1ـ1ـ      معنای لغوی وحی  (اشارۀ خفیف و پنهان)

1ـ2ـ      تفاوت فهم مسلمانان با یهودیان و مسیحیان از پدیدۀ وحی

2ـ                        گزارشهای تاریخی در بارۀ چگونگی نزول وحی بر پیامبراکرم (ص)..........20 دقیقه

2ـ1ـ      آغاز وحی:

2ـ1ـ1ـ             رؤیای صادقه

2ـ1ـ2ـ             نزول آیات نخست سورۀ علق

2ـ1ـ3ـ             پرسش پیامبر از ورقة بن نوفل

2ـ1ـ4ـ             دورۀ ‌فترت وحی

2ـ1ـ5ـ             پیاپی شدن وحی

2ـ2ـ      گزارشهای شاهدان عینی

2ـ2ـ1ـ             ‌رؤیای صادقه

2ـ2ـ2ـ             مثل سلسلة الجرس

2ـ2ـ3ـ             احساس سنگینی و شدت فشار روحی

3ـ                        بازتاب چگونگی وحی در قرآن کریم

3ـ1ـ      و ما کان لبشر ان یکلمه الله الا وحیا او من وراء حجاب او یرسل رسولا... (شوری/ 42/ 51)

3ـ2ـ      انا اوحینا الیک کما اوحینا الی نوح و النبیین من بعده... (نساء/ ٤/ 163)

3ـ3ـ      انه لقول رسول کریم... (تکویر/ ٨١/ 19ـ 25)

3ـ4ـ      و قالوا یا ایها الذی نزل علیه الذکر انک لمجنون (حجر/ 15/ 6ـ9)

3ـ5ـ      و ما ارسلنا من رسول الا اذا تمنی القی الشیطان فی امنیته... (حج/ ٢٢/ ٥٢)

4ـ                        دیدگاههای مختلف در بارۀ ماهیت پدیدۀ وحی ............................ 30 دقیقه

4ـ1ـ      دیدگاهها در جهان اسلام

4ـ1ـ1ـ             مشاهدۀ فرشتۀ وحی در عالم خارج و شنیدن پیغام خدا از او (دیدگاه متکلمان)

4ـ1ـ2ـ             شکل گرفتن معانی در دل پیامبر (ص) و دیدن تصویر فرشته در عالم خیال (دیدگاه فیلسوفان)

4ـ1ـ3ـ             مکاشفۀ عارفانه (دیدگاه صوفیان)

4ـ2ـ      خارج از جهان اسلام

4ـ2ـ1ـ             تبیین مستشرقان از ارتباط وحی الاهی با فرشتگان، با توضیح نگرش عرب جاهلی به نوآوری

4ـ2ـ2ـ             دیدگاه برخی روانشناسان (فروید)

5ـ                        تاریخ جمع قرآن کریم .................. 30 دقیقه

5ـ1ـ      اهتمام به قرآن در صدر اسلام

5ـ2ـ      حفظ در سینه‌ها

5ـ3ـ      گزارشها از نگارشهای نخست قرآن، مصاحف اصحاب و اختلاف مصاحف

5ـ4ـ      روایات مختلف در بارۀ جمع قرآن

5ـ4ـ1ـ             جمع در زمان پیامبر (ص)

5ـ4ـ2ـ             در زمان ابوبکر

5ـ4ـ3ـ             در زمان عمر

5ـ4ـ4ـ             در زمان عثمان

5ـ5ـ      دیدگاههای مستشرقان (اسنوک هورخرونیه، ‌شاخت،‌ موتسکی) ................ 10 دقیقه

 

 

مآخذ: ابن جزری، محمد، النشر فی القرائات العشر؛ رامیار، محمود، تاریخ قرآن؛ سیوطی، عبدالرحمان، الاتقان؛ شریف جرجانی، احمد، شرح المواقف (بحث ضرورت بعثت انبیاء)؛ موتسکی، هارالد، «جمع قرآن»، ترجمۀ فرهنگ مهروش؛ ولفنسون، اسرائیل، تاریخ اللغات السامیه؛ مکی بن ابیطالب قیسی، الابانة عن معانی القرائات؛ نیز:

“Revelation”, Enc. of Religion and Ethics.

 

 

تفسیر1

جلسۀ سوم: ادامۀ بحث در بارۀ چگونگی وحی

24/ 7/ 1384

تعیین ساعت برای کلاس جبرانی ـ گرفتن نام اعضای گروههای مباحثه

 

 

1ـ مروری بر مباحث پیشین در باب چگونگی وحی ................................. 10 دقیقه

1ـ1ـ      معنای لغوی وحی  (اشارۀ خفیف و پنهان)

1ـ2ـ      تفاوت فهم مسلمانان با یهودیان و مسیحیان از پدیدۀ وحی

1ـ3ـ      چگونگی نزول وحی بر پیامبراکرم (ص)

1ـ3ـ1ـ             آغاز نزول وحی با رؤیای صادقه

1ـ3ـ2ـ             نزول آیات نخست ـ پرسش پیامبر (ص) از ورقة

1ـ3ـ3ـ             دورۀ ‌فترت وحی و پیاپی شدن وحی پس از آن

1ـ4ـ      گزارشهای شاهدان عینی: مثل سلسلة الجرس/ احساس سنگینی و شدت فشار روحی

2ـ بازتاب چگونگی وحی در قرآن کریم ................... 30 دقیقه

2ـ1ـ      و ما کان لبشر ان یکلمه الله الا وحیا او من وراء حجاب او یرسل رسولا... (شوری/ 42/ 51)

2ـ2ـ      انا اوحینا الیک کما اوحینا الی نوح و النبیین من بعده... (نساء/ ٤/ 163)

2ـ3ـ      انه لقول رسول کریم... (تکویر/ ٨١/ 19ـ 25)

2ـ4ـ      و قالوا یا ایها الذی نزل علیه الذکر انک لمجنون (حجر/ 15/ 6ـ9)

2ـ5ـ      و ما ارسلنا من رسول الا اذا تمنی القی الشیطان فی امنیته... (حج/ ٢٢/ ٥٢)

2ـ6ـ      دیدگاههای مختلف در بارۀ ماهیت پدیدۀ وحی

2ـ6ـ1ـ             دیدگاهها در جهان اسلام ....................... 30 دقیقه

2ـ6ـ1ـ1ـ                     مشاهدۀ فرشتۀ وحی در عالم خارج و شنیدن پیغام خدا از او (دیدگاه متکلمان)

2ـ6ـ1ـ2ـ                     شکل گرفتن معانی در دل پیامبر (ص) و دیدن تصویر فرشته در عالم خیال (دیدگاه فیلسوفان)

2ـ6ـ1ـ3ـ                     مکاشفۀ عارفانه (دیدگاه صوفیان)

2ـ6ـ2ـ        &nbs